क्षायोपशमिक सम्यग्दर्शन

क्षायोपशमिक सम्यग्दर्शन' (ज्याला व्यवहार भाषेत क्षयोपशम सम्यग्दर्शन किंवा वेदक सम्यग्दर्शन देखील म्हटले जाते) हे संसारात राहणाऱ्या जीवांना सर्वात जास्त वेळा आणि प्रामुख्याने प्राप्त होणारे सम्यग्दर्शन मानले जाते. हे सम्यग्दर्शन कर्माच्या क्षय' (काही कर्मांचा नाश) आणि उपशम' (काही कर्मांना दाबणे) या दोन्ही प्रक्रियांपासून एकाच वेळी बनते, म्हणून याला 'क्षायोपशमिक' म्हणतात.

• पाण्यातील मातीचे जाड आणि जड कण पूर्णपणे खाली तळाशी बसतात -> उपशम (दबाव)
• वरचे पाणी अगदी स्वच्छ आणि निर्मळ दिसते -> क्षय (शुद्धता)
• परंतु, अगदी बारीक धूलिकण पाण्याच्या तळाशी न बसता वर तरंगताना (उदित होताना) दिसतात, ज्यामुळे पाकात किंचित ढवळ पाहायला मिळतो -> देशघाती प्रकृतीचा उदय

अशा प्रकारे कर्माचा काही भाग नष्ट होणे, काही दाबला जाणे आणि काही अतिशय मंद रूपात उदित असणे या त्रिमुख अवस्थेला 'क्षयोपशम' म्हणतात.

२. कोणत्या कर्मांच्या क्षयोपशमाने हे प्राप्त होते?
हे सम्यग्दर्शन प्राप्त होण्यासाठी दर्शनमोहनीय कर्माच्या व अनंतानुबंधी कषायांच्या ७ प्रकृतींवर खालीलप्रमाणे प्रक्रिया होते:

• अनंतानुबंधी ४ कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ) आणि २ दर्शनमोहनीय (मिथ्यात्व आणि सम्यङ्मिथ्यात्व) - या ६ सर्वघाती प्रकृतींचा क्षय आणि उपशम होतो.
• सम्यक्त्व मोहनीय (जी देशघाती प्रकृती आहे) - हिचा उदय चालू असतो.

या 'सम्यक्त्व मोहनीय' कर्माच्या मंद उदयामुळेच जीवाला आत्मश्रद्धेचा अनुभव येतो, परंतु त्यात किंचित मल/दोष (चल, मल, अगुरु दोष) राहतात.

३. क्षायोपशमिक सम्यग्दर्शनातील ३ दोष (चल, मल, अगाढ)
जरी हे सम्यग्दर्शन जीव मोक्षमार्गावर आणते, तरी यात अतिशय सूक्ष्म ३ दोष संभवतात:

• चल दोष: श्रद्धेत किंचित चंचलता येणे. उदाहरण: हे भगवान माझे रक्षण करतील किंवा भगवान पार्श्वनाथ जास्त अतिशयकारी आहेत असा विशिष्ट प्रतिमेबद्दल किंवा स्थानाबद्दल भेदभावयुक्त भाव येणे.
• मल दोष: ज्ञानामध्ये किंवा पूजेमध्ये सूक्ष्म मलिनता येणे. उदाहरण: देवांची पूजा करताना किंवा स्वाध्याय करताना काही अशुद्धी किंवा थोडा निष्काळजीपणा राहणे.
• अगाढ दोष: दृढतेचा किंचित अभाव असणे. उदाहरण: हे मंदिर माझेच आहे, हा ग्रंथ माझ्याच आचार्यांचा आहे असा ममत्वाचा भाव राहणे.

४. मुख्य वैशिष्ट्ये व कालावधी

• कालावधी (स्थिती): याचा काळ जास्तीत जास्त ६६ सागर (६६ सागरोपम) इतका मोठा असू शकतो. (अंतरमुहूर्तापेक्षा कितीतरी पट जास्त).
• कोणाला प्राप्त होते? हे ४ थ्या गुणस्थानापासून ते ७ व्या गुणस्थानापर्यंतच्या कोणत्याही जीवाला (देव, मनुष्य, नारकी, तिर्यंच) प्राप्त होऊ शकते.
• तीर्थंकर प्रकृतीचा बंध: याच सम्यग्दर्शनाच्या काळात जीव तीर्थंकर नामकर्माचा बंध करू शकतो (जसे राजा श्रेणिकाने केले होते).

थोडक्यात सार:
क्षायोपशमिक सम्यग्दर्शन हे कर्माचा काही भाग नष्ट करून आणि काही भाग दाबून मिळणारे असे व्यावहारिक व दीर्घकाळ टिकणारे सम्यग्दर्शन आहे, जे जीवाला मोक्षाच्या उंबरठ्यापर्यंत (क्षायिक सम्यग्दर्शनापर्यंत) पोहोचवण्याचे कार्य करते.