क्षायिक सम्यग्दर्शन
क्षायिक सम्यग्दर्शन हे सम्यग्दर्शनाचा सर्वश्रेष्ठ, परिपूर्ण आणि अविनाशी (कायमस्वरूपी) प्रकार मानला जातो. ज्याप्रमाणे अग्नीत जळून खाक झालेले लाकूड पुन्हा मूळ रूपात येत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या सम्यग्दर्शनामध्ये दर्शनमोहनीय कर्माचा समूळ क्षय (पूर्णपणे नाश) होतो, त्याला 'क्षायिक सम्यग्दर्शन' म्हणतात.
हे सम्यग्दर्शन एकदा प्राप्त झाले की ते कधीही नष्ट होत नाही आणि ते आत्म्याला नक्कीच मोक्षात घेऊन जाते.
१. क्षायिक सम्यग्दर्शन कसे प्राप्त होते?
क्षायिक सम्यग्दर्शन हे सहज प्राप्त होत नाही. त्यासाठी आत्म्याची अत्यंत उच्च विशुद्धी आणि विशिष्ट अनुकूलता लागते:
अ) आवश्यक कर्मांचा क्षय (नाशीकरण): हे प्राप्त करण्यासाठी आत्म्याला खालील ७ कर्म-प्रकृतींचा १००% मुळासकट नाश (क्षय) करावा लागतो:
प्रसिद्ध उदाहरण (राजा श्रेणिक):
मगध देशाचा राजा श्रेणिक (भगवान महावीरांचा परम भक्त) याने पूर्व कर्मांमुळे नरक गतीचे आयुष्य बांधले होते. परंतु, भगवान महावीरांच्या समवशराणात प्रत्यक्ष केवलींच्या पादमुळात त्याने क्षायिक सम्यग्दर्शन प्राप्त केले. सध्या ते पहिल्या नरकात असले, तरी क्षायिक सम्यग्दर्शनाच्या बळावर पुढील उत्सर्पिणी काळात ते महापद्म नावाचे पहिले तीर्थंकर बनून मोक्षाला जातील.
थोडक्यात सार:
क्षायिक सम्यग्दर्शन म्हणजे आत्म्याचा असा परम प्रकाश आणि दृढ श्रद्धा, जी कर्माच्या मुळांनाच भस्मसात करते आणि जीवाला संसाराच्या चक्रातून कायमची मुक्ती देऊन सिद्ध पद (मोक्ष) प्राप्त करून देते.
हे सम्यग्दर्शन एकदा प्राप्त झाले की ते कधीही नष्ट होत नाही आणि ते आत्म्याला नक्कीच मोक्षात घेऊन जाते.
१. क्षायिक सम्यग्दर्शन कसे प्राप्त होते?
क्षायिक सम्यग्दर्शन हे सहज प्राप्त होत नाही. त्यासाठी आत्म्याची अत्यंत उच्च विशुद्धी आणि विशिष्ट अनुकूलता लागते:
अ) आवश्यक कर्मांचा क्षय (नाशीकरण): हे प्राप्त करण्यासाठी आत्म्याला खालील ७ कर्म-प्रकृतींचा १००% मुळासकट नाश (क्षय) करावा लागतो:
- मिथ्यात्व मोहनीय
- सम्यङ्मिथ्यात्व (मिश्र) मोहनीय
- सम्यक्त्व मोहनीय
- अनंतानुबंधी क्रोध
- अनंतानुबंधी मान
- अनंतानुबंधी माया
- अनंतानुबंधी लोभ
- केवली पादमूल: क्षायिक सम्यग्दर्शनाची सुरुवात ही केवळ केवली (केवलज्ञानी/जिनेन्द्र देव) किंवा श्रुतकेवली (१४ पूर्व ज्ञानी आचार्य) यांच्या प्रत्यक्ष सानिध्यात (पादमुळात) राहूनच होऊ शकते.
- मनुष्य भव: याची सुरुवात केवळ मनुष्य पर्यायात (मनुष्य जन्मात) होऊ शकते. (परंतु, एकदा सुरुवात झाल्यावर त्याचा पूर्ण क्षय देव किंवा इतर गतीतही पूर्ण होऊ शकतो).
- अविनाशी व शाश्वत: हे एकदा प्रकट झाले की ते त्रिकालाबाधित (कायमचे) टिकून राहते. ते कधीही सुटत नाही किंवा नष्ट होत नाही.
- १००% शुद्धता: यात कर्माचा १% सुद्धा दबाव (उपशम) किंवा उदय नसतो. त्यामुळे यात चल, मल, अगाढ हे कोणतेही दोष नसतात.
- नियमत: मोक्षप्राप्ती (नियम नियोग): क्षायिक सम्यग्दृष्टी जीव जास्तीत जास्त ३ ते ४ भवांत (जन्मांत) १००% मोक्ष प्राप्त करतो.
- जर त्या जीवाने आधीच नरक गतीचे आयुष्य बांधले असेल (उदा. राजा श्रेणिक / राजा बिंबिसार), तर तो पहिल्या नरकात जाऊन येईल, परंतु तिथून येऊन मनुष्य जन्मात मोक्ष प्राप्त करेल.
- जर आयुष्य बांधले नसेल, तर तो त्याच जन्मातून किंवा पुढील एका जन्मातून मोक्षाला जातो.
- केवलज्ञानाची पूर्वतयारी: क्षायिक सम्यग्दर्शन ही आत्म्याला अनंत ज्ञान, अनंत दर्शन, अनंत सुख आणि अनंत वीर्य (केवलज्ञान) मिळण्याची पहिली मजबूत पायरी आहे.
प्रसिद्ध उदाहरण (राजा श्रेणिक):
मगध देशाचा राजा श्रेणिक (भगवान महावीरांचा परम भक्त) याने पूर्व कर्मांमुळे नरक गतीचे आयुष्य बांधले होते. परंतु, भगवान महावीरांच्या समवशराणात प्रत्यक्ष केवलींच्या पादमुळात त्याने क्षायिक सम्यग्दर्शन प्राप्त केले. सध्या ते पहिल्या नरकात असले, तरी क्षायिक सम्यग्दर्शनाच्या बळावर पुढील उत्सर्पिणी काळात ते महापद्म नावाचे पहिले तीर्थंकर बनून मोक्षाला जातील.
थोडक्यात सार:
क्षायिक सम्यग्दर्शन म्हणजे आत्म्याचा असा परम प्रकाश आणि दृढ श्रद्धा, जी कर्माच्या मुळांनाच भस्मसात करते आणि जीवाला संसाराच्या चक्रातून कायमची मुक्ती देऊन सिद्ध पद (मोक्ष) प्राप्त करून देते.