मोहनीय कर्माचा नाश कसा करावा

जैन आगम ग्रंथांनुसार मोहनीय कर्म हे सर्व कर्मांचा राजा आणि संसारातील दुःखांचे मूळ कारण आहे. जोपर्यंत आत्म्यामध्ये राग, द्वेष, अज्ञान (मिथ्यात्व) आणि कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ) जिवंत असतात, तोपर्यंत मोहनीय कर्म आत्म्याशी बांधले जाते.

मोहनीय कर्माचा नाश करून आत्म्याला मोक्ष मार्गावर नेण्यासाठी व्यावहारिक आणि आध्यात्मिक अशा दोन टप्प्यांत सविस्तर उपाय सांगितले आहेत:

१. पहिला टप्पा: दर्शन मोहनीय चा नाश (सम्यग्दर्शन प्राप्ती)
मोहनीय कर्माचा नाश करताना सर्वात आधी आत्म्याची श्रद्धा शुद्ध करावी लागते (दर्शन मोहनीयचा क्षय करावा लागतो). त्यासाठी खालील कार्ये करावीत:
अ) भेदज्ञान:

शरीर आणि आत्मा वेगळे मानणे: हे शरीर, घर, कुटुंब, धन-संपत्ती माझी नाही; मी केवळ एक शुद्ध, चेतन स्वरूप आत्मा आहे असा निरंतर विवेक (भेदज्ञान) जागृत ठेवणे.
आचार्यांचे वचन: आचार्य कुंदकुंद देव *समयसार* ग्रंथात सांगतात की भेदज्ञानाचा सराव हाच मोक्षाचा पहिला दरवाजा आहे.

ब) देव-शास्त्र-गुरूंचे सम्यक श्रद्धा (सच्ची श्रद्धा):

वीतरागी देवांचे पूजन: काम, क्रोध, अहंकार इत्यादी विकारांपासून मुक्त असलेल्या वीतरागी जिनेंद्रांची निष्काम भक्ती करणे.
सच्च्या आचार्यांचे मार्गदर्शन: परिग्रहमुक्त, कडक संयमी आणि आत्मध्यानात लीन असलेल्या वीतरागी आचार्यांचे मार्गदर्शन घेणे.
ग्रंथ स्वाध्याय: जिनवाणी (शास्त्रांचा) दररोज अभ्यास करणे, ज्यामुळे विचारांमधील मिथ्यात्व (भ्रम) नष्ट होतो.

२. दुसरा टप्पा: चारित्र मोहनीय चा नाश (कषायांवर विजय)
श्रद्धा शुद्ध झाल्यावर आत्म्यातील कषायांचा (राग-द्वेषाचा) नाश करण्यासाठी चारित्र मोहनीयचा क्षय करावा लागतो:
अ) ४ मुख्य कषायांचे शमन:

क्रोध जिंका (क्षमेने): जेव्हा राग येईल तेव्हा उत्तम क्षमा धर्माचे चिंतन करणे. समोरच्याची चूक नसून माझ्याच पूर्वकर्माचा उदय आहे, हे मानणे.
मान जिंका (मृदुतेने/नम्रतेने): कुल, रूप, धन, ज्ञान किंवा शक्तीचा अहंकार न करता उत्तम मार्दव (नम्रता) बाळगणे.
माया/कपट जिंका (सरळपणाने): मनात एक, ओठांवर एक आणि वागण्यात भलतेच असा कपटीपणा सोडून उत्तम आर्जव (सरळपणा) अंगीकारणे.
लोभ जिंका (संतोषाने): तृष्णा व आसक्ती कमी करून उत्तम शौच (संतोष व पवित्रता) बाळगणे.

ब) ९ नोकषायांवर नियंत्रण:

निष्कारण हास्य, अतीव शोक, भीती, किळस (जुगुप्सा) आणि इंद्रिय वासनांवर (स्त्री-पुरुष-नपुंसक वेद) विवेकपूर्ण संयम ठेवणे.

३. व्यावहारिक जीवनशैली
मोहनीय कर्माची पकड सैल करण्यासाठी दैनंदिन जीवनात खालील ६ आवश्यक कार्ये (६ आवश्यके) अंगीकारली पाहिजेत:

सामायिक: दररोज किमान ४८ मिनिटे (१ अंतरमुहूर्त) शांत बसून राग-द्वेष सोडून आत्म्याचे ध्यान करणे.
स्वाध्याय: जैन ग्रंथांचे वाचन व चिंतन करणे, ज्यामुळे कर्मांची तीव्रता कमी होते.
प्रतिक्रमण: आपल्याकडून झालेल्या चुकांची देवांसमोर निष्कपट्टपणे कबुली देऊन प्रायश्चित्त घेणे.
कायोत्सर्ग: ध्यान करताना "हे शरीर म्हणजेच मी नाही" हा भाव दृढ करणे.
इंद्रिय संयम व व्रत पालन: हिंसा, असत्य, चोरी, कुशील आणि परिग्रह (अति-साठा) या ५ पापांपासून दूर राहून शक्य तितकी व्रते पाळणे.

४. परम औषध: 'शुक्लध्यान' आणि मुनिदीक्षा (सर्वोच्च पायरी)

मोहनीय कर्माचा मुळासकट १००% नाश (क्षय) करण्यासाठी मोक्ष मार्गाच्या सर्वोच्च पायरीवर जावे लागते:

मुनिदीक्षा (अपरिग्रह जीवन): सर्व बाह्य आणि आंतरिक परिग्रहाचा (मोहाचा) त्याग करून दिगंबर/वीतरागी मुनिदीक्षा धारण करणे.
क्षपक श्रेणी रोहण: मुनिराज अत्यंत एकाग्रतेने जेव्हा शुक्लध्यान (अंतर आत्म्याचे निर्विकल्प ध्यान) मांडतात, तेव्हा ते क्षपक श्रेणी वर चढतात.
१२ व्या गुणस्थानात १००% नाश: शुक्लध्यानाच्या अग्नीत ८ व्या, ९ व्या आणि १० व्या गुणस्थानातून जात असताना १० व्या गुणस्थानाच्या (सूक्ष्मसांपराय) शेवटी मोहनीय कर्म मुळासकट जळून भस्मसात (क्षय) होते.

५. आगम ग्रंथांतील प्रेरक श्लोक

रागद्वेषमोहत्यागः साम्यमिति गीयते ॥ - पुरुषार्थसिद्ध्युपाय
अर्थ: राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग करणे यालाच शास्त्रात 'समता' किंवा 'वीतरागता' म्हटले आहे, आणि हीच मोहनीय कर्माच्या नाशाची गुरुकिल्ली आहे.

थोडक्यात सार:

मोहनीय कर्म नष्ट करण्याचा सर्वात पहिला आणि सोपा मार्ग म्हणजे मी शरीर नसून शुद्ध ज्ञानमयी आत्मा आहे या विचाराची सवय करणे. जेव्हा वस्तूंवरील आणि व्यक्तींवरील ममता (माझेपणा) संपते, तेव्हा मोहनीय कर्म स्वयंचलितपणे कमजोर होऊन नष्ट होते.

आगम ग्रंथ संदर्भ

रागद्वेषमोहत्यागः साम्यमिति गीयते ॥

पुरुषार्थसिद्ध्युपाय

पुढे: अंतराय कर्म →