६ आवश्यक कर्तव्ये

प्रत्येक श्रावकाने दैनंदिन जीवनात आत्मशुद्धी आणि पापक्षयासाठी पाळावयाची ६ आवश्यक कर्तव्ये (षट् आवश्यक)

    देवपूजा गुरुपास्तिः स्वाध्यायः संयमस्तपः।
    दानं चेति गृहस्थानां षट्कर्माणि दिने दिने॥ -- रत्नकरण्ड श्रावकाचार
अर्थ: देवपूजा, गुरुपासती, स्वाध्याय, संयम, तप आणि दान ही सहा कर्मे गृहस्थाने रोज (प्रतिदिन) केली पाहिजेत.
१. देवपूजा
  • स्वरूप: अरिहंत आणि सिद्ध परमात्म्यांच्या गुण आणि वीतराग स्वरूपाचे स्मरण, पूजन व चिंतन करणे.
  • उद्दिष्ट: भगवंतांचे गुण आठवून स्वतःमध्ये ते गुण प्रकट करण्याची प्रेरणा मिळवणे आणि राग-द्वेष कमी करणे.
२. गुरुपास्ती 
  • स्वरूप: निर्ग्रंथ दिगंबर मुनी, आर्यिका आणि त्यागी वृत्तींच्या चरणी सेवा, दर्शन आणि विनयादर व्यक्त करणे.
  • उद्दिष्ट: त्यागी संतांच्या सहवासातून संयम आणि वैराग्याची प्रेरणा मिळवणे.
३. स्वाध्याय
  • स्वरूप: आगम ग्रंथांचे वाचन, श्रवण, चिंतन, पाठांतर आणि तत्त्वज्ञानाची चर्चा करणे.
  • उद्दिष्ट: अज्ञानाचा नाश करून अज्ञान आणि मोहापासून आत्म्याचे रक्षण करणे. स्वाध्यायाला जैन धर्मात 'परम तप' म्हटले गेले आहे.
४. संयम
  • स्वरूप: इंद्रिये आणि मनावर ताबा ठेवणे (इंद्रिय संयम) तसेच कोणत्याही स्थावर व त्रस जीवांची हिंसा न होऊ देणे (प्राणी संयम).
  • उद्दिष्ट: इच्छा-आकांक्षा मर्यादित ठेवून अहंसामय जीवन जगणे.
५. तप 
  • स्वरूप: इच्छांचा निरोध करणे. यामध्ये उपवास, रसत्याग (गोड, तेलकट पदार्थांचा त्याग), कायक्लेष आणि एकांत ध्यान यांसारख्या बाह्य व आंतरिक तपांचा समावेश होतो.
  • उद्दिष्ट: आत्म्याची सहनशीलता वाढवणे आणि पूर्व कर्मांची निर्जरा (नाश) करणे.
६. दान 
  • स्वरूप: स्वतःच्या कमाईतून गरजू, त्यागी आणि पात्रांना आदराने वस्तू देणे.
  • दानाचे ४ प्रकार:
  1. आहार दान: मुनींना व गरजूंना शुद्ध अन्न देणे.
  2. औषध दान: रोग्यांना वैद्यकीय मदत व औषध देणे.
  3. ज्ञान दान: शास्त्रांचे वितरण, शिक्षण व ज्ञान प्रसार करणे.
  4. अभय दान: जीवांचे रक्षण करून त्यांना निर्भय करणे.


आगम ग्रंथ संदर्भ

देवपूजा गुरुपास्तिः स्वाध्यायः संयमस्तपः। दानं चेति गृहस्थानां षट्कर्माणि दिने दिने॥

रत्नकरण्ड श्रावकाचार
पुढे: श्रावक प्रतिमा
🏠मुख्य पान📿जिनवाणी⛰️तीर्थक्षेत्र📖आगम🧘तत्त्वज्ञान