अहिंसा अणुव्रत
श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) जे पाच मुख्य नियम सांगितले आहेत, त्यात अहिंसा अणुव्रत' हे पहिले आणि सर्वात महत्त्वाचे व्रत आहे. गृहस्थ जीवनात राहून सर्व प्रकारची हिंसा पूर्णपणे सोडणे शक्य नसते, म्हणून ज्ञानी जीव त्रस' (दोन किंवा अधिक इंद्रिय असलेल्या) जिवांच्या हिंसेचा संकल्पाने पूर्ण त्याग करतात आणि स्थावर (एकेन्द्रिय) जिवांची हिंसा शक्य तितकी कमी करतात; यालाच अहिंसा अणुव्रत म्हणतात.
प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा॥ तत्त्वार्थ सूत्र (७/१३)
अर्थ: प्रमादाने (कषायाने किंवा बेसावधपणाने) कोणाचाही प्राण हिरावून घेणे म्हणजे हिंसा होय; आणि यापासून दूर राहणे हेच अहिंसा व्रत आहे.)*
संकल्पात् कृत कारित मनसा कायैन वाचसा चेति।
यो हन्ति न त्रिस्थानं तस्य भवेद् अहिंसाणुव्रतम्॥ रत्नकरण्ड श्रावकाचार (श्लोक ५३)
अर्थ: जो गृहस्थ मन, वचन आणि कायेने, स्वतः किंवा दुसऱ्याकडून संकल्पाने कोणत्याही त्रस जिवाची हिंसा करत नाही, त्याच्याकडे अहिंसा अणुव्रत असते.
जैन आगमानुसार हिंसेचे मुख्य दोन भाग पडतात:
अ. संकल्पी हिंसा (पूर्ण त्याग):
- स्वरूप: कोणत्याही निर्दोष प्राण्याला, पशूला, पक्ष्याला किंवा मानवाला मुद्दाम, स्वार्थासाठी, मनोरंजनासाठी किंवा क्रूरतेने मारणे किंवा त्रास देणे.
- नियम: अहिंसा अणुव्रत पाळणारा गृहस्थ संकल्पी हिंसेचा पूर्णपणे त्याग करतो. (उदा. शिकार न करणे, मांसाहार न करणे, प्राण्यांचा बळी न देणे, चामड्याच्या वस्तूंचा वापर टाळणे).
गृहस्थ जीवनात राहताना खालील ३ प्रकारची हिंसा अनच्छेने (नाइलाजाने) होते, ज्यामध्ये शक्य तितकी काळजी घेतली जाते:
- आरंभी हिंसा: स्वयंपाक करणे, घर साफ करणे, भांडी घासणे इत्यादी गृहकृत्यांत होणारी सूक्ष्म हिंसा.
- उद्योगी हिंसा: शेती, व्यापार, उद्योग किंवा नोकरी करताना होणारी अटळ हिंसा.
- विरोधी हिंसा: स्वतःचे, कुटुंबाचे, देशाचे किंवा धर्माचे रक्षण करताना अन्यायकर्त्याविरुद्ध करावी लागणारी आत्मरक्षणात्मक हिंसा.
व्रताचे पावित्र्य टिकवण्यासाठी 'तत्त्वार्थ सूत्र' (अध्याय ७, सूत्र २५) नुसार खालील **५ अतिचार (चुका)** टाळणे आवश्यक आहे:
- बंध: प्राण्यांना किंवा मानवाला निर्दयतेने दोरीने किंवा साखळीने बांधून ठेवणे.
- वध: रागाच्या किंवा क्रोधाच्या भरात प्राण्यांना किंवा माणसांना काठीने, चाबकाने मारहाण करणे.
- छेद: नफा किंवा स्वार्थासाठी प्राण्यांचे कान, शेपूट किंवा अवयव कापणे/टोचणे.
- अतिभारारोपण: प्राण्यांवर किंवा वाहनांवर त्यांच्या क्षमतेपेक्षा जास्त वजन लादणे.
- अन्नपाननिरोध: प्राण्यांना किंवा आश्रितांना वेळेवर अन्न-पाणी न देणे, उपाशी ठेवणे.
अहिंसा व्रत मन-वचन-कायेने मजबूत व्हावे यासाठी आगमात ५ भावना सांगितल्या आहेत:
- वचन गुप्ती: बोलण्यावर संयम ठेवणे, जेणेकरून कोणाचे मन दुखावले जाणार नाही किंवा हिंसेला प्रोत्साहन मिळणार नाही.
- मनो गुप्ती: मनात कोणाबद्दलही हिंसा, आघात किंवा अपकाराचा विचार न आणणे.
- ईर्या समिती: रस्त्याने चालताना जीवजंतू चिरडले जाऊ नयेत म्हणून पाहून आणि काळजीपूर्वक चालणे.
- आदान-निक्षेपण समिती: कोणतीही वस्तू उचलताना किंवा खाली ठेवताना ती जागा आणि वस्तू पाहून, पुसून ठेवणे.
- आलोकित पान भोजन: सूर्याच्या प्रकाशात (दिवसा) सर्व वस्तू निरखून पाहून मगच अन्न-पाणी ग्रहण करणे (रात्री भोजनाचा त्याग).
आगम ग्रंथ संदर्भ
प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा॥ (७/१३)
तत्त्वार्थसूत्रसंकल्पात् कृत कारित मनसा कायैन वाचसा चेति। यो हन्ति न त्रिस्थानं तस्य भवेद् अहिंसाणुव्रतम्॥ (श्लोक ५३)
रत्नकरण्ड श्रावकाचार