अचौर्य अणुव्रत
श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) सांगितलेले तिसरे मुख्य व्रत म्हणजे अचौर्य (अस्तेय) अणुव्रत' होय. स्तेय म्हणजे चोरी आणि अस्तेय किंवा अचौर्य म्हणजे चोरी न करणे. गृहस्थ जीवनात दुसऱ्याची कोणतीही वस्तू त्याच्या संमतीशिवाय न घेणे, न उचलणे आणि हडप न करणे म्हणजे अचौर्य अणुव्रत होय.
अदत्तादानं स्तेयम्। तत्त्वार्थ सूत्र (७/१५)
अर्थ: न दिलेली वस्तू घेणे म्हणजेच स्तेय (चोरी) होय; आणि या क्रियेचा पूर्ण त्याग करणे म्हणजेच अचौर्य अणुव्रत होय.
न पतितं न च विस्मृतमर्पितमपहस्तितं च परद्रव्यम्।
न हरति यन्न च धत्ते तदचौर्याणुव्रतं जगुः प्रज्ञाः॥ -- रत्नकरण्ड श्रावकाचार (श्लोक ५७)
अर्थ: दुसऱ्याचे पडलेले, विसरलेले, ठेवलेले किंवा ठेवले जाऊन विसरलेले द्रव्य जो स्वतः घेत नाही आणि दुसऱ्याला आणायला सांगत नाही, त्याला ज्ञानी पुरुष अचौर्य अणुव्रती म्हणतात.
गृहस्थासाठी या व्रताची मर्यादा खालीलप्रमाणे असते:
व्रत शुद्ध ठेवण्यासाठी खालील ५ अतिचार (चुका) टाळणे आवश्यक आहे:
दुसऱ्याची वस्तू परवानगीशिवाय न घेण्याच्या व्रतासाठी ५ भावना:
अदत्तादानं स्तेयम्। तत्त्वार्थ सूत्र (७/१५)
अर्थ: न दिलेली वस्तू घेणे म्हणजेच स्तेय (चोरी) होय; आणि या क्रियेचा पूर्ण त्याग करणे म्हणजेच अचौर्य अणुव्रत होय.
न पतितं न च विस्मृतमर्पितमपहस्तितं च परद्रव्यम्।
न हरति यन्न च धत्ते तदचौर्याणुव्रतं जगुः प्रज्ञाः॥ -- रत्नकरण्ड श्रावकाचार (श्लोक ५७)
अर्थ: दुसऱ्याचे पडलेले, विसरलेले, ठेवलेले किंवा ठेवले जाऊन विसरलेले द्रव्य जो स्वतः घेत नाही आणि दुसऱ्याला आणायला सांगत नाही, त्याला ज्ञानी पुरुष अचौर्य अणुव्रती म्हणतात.
अचौर्य अणुव्रताचे मूळ स्वरूप
धन हा माणसाचा बाह्य प्राण आहे (*अर्थो हि लोकस्य बाह्यप्राणः*) असे म्हणतात. एखाद्याचे धन किंवा संपत्ती चोरणे म्हणजे एका अर्थी त्याचा प्राण हरण करण्यासारखेच आहे. म्हणूनच अचौर्य व्रताला अहिंसेचेच एक रूप मानले गेले आहे.गृहस्थासाठी या व्रताची मर्यादा खालीलप्रमाणे असते:
- रस्त्यात किंवा कुठेही पडलेली, विसरलेली किंवा दुसऱ्याच्या मालकीची वस्तू मालकाच्या परवानगीशिवाय न घेणे.
- कपटाने, फसवणुकीने किंवा बळाचा वापर करून दुसऱ्याची मालमत्ता न हडपणे.
- अदत्तादान त्याग: न दिलेल्या वस्तूचा स्वीकार न करणे (मग ती वस्तू कितीही लहान किंवा मौल्यवान असो).
- व्यावसायिक प्रामाणिकपणा: व्यापारात किंवा व्यवहारात वजन-मापात फसवणूक न करणे आणि भेसळयुक्त वस्तू न विकणे.
- अयोग्य मार्गाने धन न मिळवणे: लाचखोरी, तस्करी किंवा कायद्याविरुद्ध मार्गाने संपत्ती जमा न करणे.
व्रत शुद्ध ठेवण्यासाठी खालील ५ अतिचार (चुका) टाळणे आवश्यक आहे:
- स्तेयप्रयोग: दुसऱ्याला चोरी करण्यासाठी उपाय सांगणे, मदत करणे किंवा चोरीची प्रेरणा देणे.
- तदाहृतादान: चोराने चोरून आणलेली वस्तू ती चोरीची आहे हे माहीत असतानाही स्वस्तात विकत घेणे.
- विरुद्धराज्यातिक्रम: राज्याच्या किंवा सरकारच्या नियमांचे उल्लंघन करून (उदा. कर चुकवणे, तस्करी करणे किंवा गैरकायदेशीर व्यवहार करणे) धन मिळवणे.
- हीनाधिकमानोन्मान: घेताना जास्त वजनाने/मापाने घेणे आणि देताना कमी वजनाने/मापाने देणे.
- प्रतिरूपकव्यवहार: चांगल्या मूळ वस्तूत बनावट/खोटी वस्तू मिसळून (भेसळ करून) ती मूळ भावात विकणे.
दुसऱ्याची वस्तू परवानगीशिवाय न घेण्याच्या व्रतासाठी ५ भावना:
- शून्यागारवास: निर्जन, मालक नसलेल्या किंवा पडीक जागी राहाताना काळजी घेणे.
- विमोचितावास: दुसऱ्याने सोडलेल्या (त्याग केलेल्या) जागेचा योग्य विनियोग करणे.
- परोपरोधाकरण: दुसऱ्याच्या जागेत किंवा कामात अडथळा निर्माण न करणे.
- भैक्ष्यशुद्धी: धार्मिक गृहस्थाने दिलेल्या शुद्ध आहाराचा/गोष्टीचाच स्वीकार करणे.
- सधर्माविसंवाद: आपल्या साधर्म्य (धार्मिक) बंधूंशी वस्तू किंवा संपत्तीवरून वाद-विवाद न करणे.
आगम ग्रंथ संदर्भ
अदत्तादानं स्तेयम्। (७/१५)
तत्त्वार्थसूत्रन पतितं न च विस्मृतमर्पितमपहस्तितं च परद्रव्यम्। न हरति यन्न च धत्ते तदचौर्याणुव्रतं जगुः प्रज्ञाः॥ (श्लोक ५७)
रत्नकरण्ड श्रावकाचार