गोत्र कर्म
जो जीवाला नीच आणि उच्च कुळात उत्पन्न करतो, त्याला गोत्र कर्म म्हणतात. जसे—कुंभार लहान-मोठी भांडी बनवतो.
जैन तत्त्वज्ञानात कर्माच्या ८ मुख्य प्रकृतींपैकी **'गोत्र कर्म'** (Gotra Karma) हे एक मुख्य **अघाती कर्म** मानले जाते.
जसे कुंभार माती एकाच प्रकारची वापरूनही त्यापासून लहान किंवा मोठी, साधी किंवा मौल्यवान भांडी (मडकी) बनवतो, तसेच गोत्र कर्म एकाच शुद्ध स्वभाव असलेल्या आत्म्याला संसारात उच्च किंवा नीच कुलात (कुटुंबात/समाजात) जन्म देऊन तसे सामाजिक स्थान आणि प्रतिष्ठा प्रदान करते. शास्त्रांमध्ये या कर्माला **'कुंभार'** असे रूपक दिले आहे.
कुणि-व गोत्तं... ॥२१॥
दुगं उत्तर पगडीओ होन्ति गोत्तस्स ॥२६०॥ — गोम्मटसार कर्मकांड, गाथा २१ व २६०
अर्थ: गोत्र कर्म हे कुंभारासारखे असते आणि गोत्र कर्माच्या २ उत्तर प्रकृती (उप-प्रकार) आहेत.
गोत्र कर्माचे २ उत्तर प्रकार
जसे कुंभार माती एकाच प्रकारची वापरूनही त्यापासून लहान किंवा मोठी, साधी किंवा मौल्यवान भांडी (मडकी) बनवतो, तसेच गोत्र कर्म एकाच शुद्ध स्वभाव असलेल्या आत्म्याला संसारात उच्च किंवा नीच कुलात (कुटुंबात/समाजात) जन्म देऊन तसे सामाजिक स्थान आणि प्रतिष्ठा प्रदान करते. शास्त्रांमध्ये या कर्माला **'कुंभार'** असे रूपक दिले आहे.
कुणि-व गोत्तं... ॥२१॥
दुगं उत्तर पगडीओ होन्ति गोत्तस्स ॥२६०॥ — गोम्मटसार कर्मकांड, गाथा २१ व २६०
अर्थ: गोत्र कर्म हे कुंभारासारखे असते आणि गोत्र कर्माच्या २ उत्तर प्रकृती (उप-प्रकार) आहेत.
गोत्र कर्माचे २ उत्तर प्रकार
उच्चैर्नीचैश्च ॥१२॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ८, सूत्र १२
अर्थ: गोत्र कर्माचे दोन प्रकार आहेत—उच्च गोत्र आणि नीच गोत्र*
१. उच्च गोत्र
अ) नीच गोत्र बंधाची कारणे:
परआत्मनिंदाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने च नीचैर्गोत्रस्य ॥२५॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ६, सूत्र २५
तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेकौ चोत्तरस्य ॥२६॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ६, सूत्र २६
ज्ञानं पूजां कुलं जातिं बलमृद्धिं तपो वपुः।
अष्टावाश्रित्य मानित्वं स्मयमाहुर्गतस्मयाः ॥ — रत्नकरण्ड श्रावकाचार'
अर्थ: गोत्र कर्माचे दोन प्रकार आहेत—उच्च गोत्र आणि नीच गोत्र*
१. उच्च गोत्र
- स्वरूप: ज्या कर्माच्या उदयाने आत्म्याचा जन्म अशा कुलात/कुटुंबात होतो, जिथे सदाचार, धर्म, विवेक, उच्च विचार आणि आदर-सन्मान असतो.
- परिणाम: जीवाला जन्मापासूनच धर्माचे आणि संयमाचे वातावरण सहज प्राप्त होते.
- स्वरूप: ज्या कर्माच्या उदयाने आत्म्याचा जन्म अशा कुलात होतो, जिथे अनाचार, हिंसा, दारू-मांस सेवन, अनैतिक कार्ये आणि समाजात निंदनीय मानले जाणारे वातावरण असते.
- परिणाम: जीवाला धर्माचा मार्ग आणि उच्च विचार मिळण्यात अडथळे येतात.
अ) नीच गोत्र बंधाची कारणे:
परआत्मनिंदाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने च नीचैर्गोत्रस्य ॥२५॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ६, सूत्र २५
- परनिंदा: दुसऱ्याच्या दोषांचे, चुकांचे किंवा वाईट गोष्टींचे प्रदर्शन करणे/चवडीवर आणणे.
- आत्मप्रशंसा: स्वतःच्या तोंडाने स्वतःचीच बढाई मारणे किंवा स्वतःचे कौतुक करणे.
- सद्गुण झाकणे (सदगुण उच्छादन): दुसऱ्यामध्ये उत्तम गुण (ज्ञान, चारित्र्य, संयम) असूनही द्वेषापोटी ते दाबून ठेवणे किंवा मान्य न करणे.
- असद्गुण उद्भावन: दुसऱ्यामध्ये नसलेले दोष त्याच्यावर लादणे किंवा त्याच्या लहानशा चुकीचा मोठा गवगवा करणे.
तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेकौ चोत्तरस्य ॥२६॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ६, सूत्र २६
- आत्मनिंदा व परप्रशंसा: स्वतःतील दोषांची कबुली देऊन स्वतःला नम्र ठेवणे आणि दुसऱ्यांतील चांगल्या गुणांचे मनापासून कौतुक (अनुमोदना) करणे.
- दुसऱ्यांचे गुण प्रगट करणे: दुसऱ्याच्या चांगल्या कामाला आणि गुणांना प्रोत्साहन देणे.
- नम्र वृत्ती (नीचैर्वृत्ती): स्वतः विद्वान, श्रीमंत किंवा शक्तिशाली असूनही स्वतःला इतरांपेक्षा लहान/नम्र मानणे.
- अहंकाराचा अभाव (अनुत्सेक): ज्ञान, पूजा, कुल, जाति, बल, रिद्धी, तप आणि शरीर या ८ मदांचा (अहंकाराचा) त्याग करणे.
ज्ञानं पूजां कुलं जातिं बलमृद्धिं तपो वपुः।
अष्टावाश्रित्य मानित्वं स्मयमाहुर्गतस्मयाः ॥ — रत्नकरण्ड श्रावकाचार'
- ज्ञान मद: स्वतःच्या ज्ञानाचा गर्व असणे.
- पूजा मद: मिळणाऱ्या आदराचा/सत्काराचा गर्व असणे.
- कुल मद: पितृपक्षाच्या (वडिलांच्या) उच्च कुलाचा गर्व.
- जाति मद: मातृपक्षाच्या (आईच्या) उच्च घराण्याचा गर्व.
- बल मद: शारीरिक शक्तीचा गर्व.
- रिद्धी मद: धन-संपत्ती व ऐश्वर्याचा गर्व.
- तप मद: स्वतः केलेल्या व्रतांचा किंवा तपाचा गर्व.
- वपु मद: स्वतःच्या रूप-सौंदर्याचा गर्व.
- जेव्हा १४ व्या गुणस्थानाच्या (अयोगकेवली) शेवटी गोत्र कर्म मुळासकट नष्ट होते, तेव्हा आत्म्याचा अगुरु-लघुत्व हा मूळ गुण प्रकट होतो.
- परिणाम: सिद्ध भगवंत हे उच्च किंवा नीच अशा सर्व प्रकारच्या विषमतेच्या पलीकडे जातात. तिथे कोणताही आत्मा कोणापेक्षा मोठा (गुरु) किंवा लहान (लघु) नसतो; सर्व सिद्धत्वाने समान असतात.