कर्म प्रक्रिया
- व्याख्या: आत्म्याच्या मन, वचन आणि कायेच्या (शरीराच्या) हालचालींमुळे (ज्याला 'योग' म्हणतात) कर्माच्या पुद्गलांचे (कर्मपरमाणूंचे) आत्म्याकडे आकृष्ट होणे किंवा वाहून येणे म्हणजे 'आस्रव'.
- साधे उदाहरण: तलावात उभ्या असलेल्या नावेला जर छिद्र पडले, तर छिद्रातून पाणी नावेच्या आत यायला लागते. हे पाणी आत येणे म्हणजेच 'आस्रव' होय.
- व्याख्या: आत्म्याकडे चालून आलेले कर्मपरमाणू जेव्हा क्रोधादी कषायांमुळे (राग, द्वेष, मोह) आत्म्याच्या प्रदेशांशी घट्ट चिकटतात, तेव्हा त्याला 'बंध' म्हणतात.
- साधे उदाहरण: जर आपल्या अंगाला तेल लावले असेल आणि आपण धुळीत उभे राहिलो, तर ती धूळ अंगाला चिकटते. इथे तेल म्हणजे 'कषाय' (राग-द्वेष) आणि धूळ म्हणजे 'कर्म'.
- टीप: जर कषाय नसतील, तर कर्मे येतात (आस्रव) पण आत्म्याला न चिकटता लगेच निघून जातात.
- व्याख्या: आत्म्यामध्ये सम्यग्ज्ञान, संयम, तप आणि ध्यानाच्या माध्यमातून नवीन कर्मांचा येणारा प्रवाह पूर्णपणे रोखणे म्हणजेच 'संवर'.
- साधे उदाहरण: नावेतील छिद्र बुजवून नवीन पाणी आत येण्यापासून पूर्णपणे थांबवणे.
- उपाय: ५ गुप्ती, ५ समिती, १० धर्म, १२ भावना इत्यादींच्या पालनाने संवर होतो.
- व्याख्या: आत्म्याशी आधीपासून चिकटलेली जुनी कर्मे तप, संयम आणि आत्मध्यानाच्या अग्नीत जळून नष्ट होणे किंवा गळून पडणे म्हणजे 'निर्जरा'.
- साधे उदाहरण: नावेमध्ये आधीपासून साचलेले जुने पाणी बादलीने बाहेर उपसून टाकणे.
- सविपाक निर्जरा: कर्माची मुदत संपल्यावर आपोआप फळ देऊन कर्म गळून पडणे.
- अविपाक निर्जरा: तपाच्या बळावर वेळेआधीच कर्मांना नष्ट करणे (हीच मोक्षाचे कारण बनते).
- व्याख्या: जेव्हा सर्व कर्मांचा (घाती आणि अघाती) पूर्णपणे नाश होतो आणि आत्मा कर्मांच्या बंधनातून कायमचा मुक्त होतो, तेव्हा त्या शुद्ध आत्मरूपाला 'मोक्ष' म्हणतात.
- साधे उदाहरण: नावेतील सर्व पाणी निघून गेल्यावर नाव हलकी होऊन पाण्यावर तरंगते आणि आपल्या ध्येयापर्यंत (किनाऱ्यावर) पोहोचते. तसेच आत्मा कर्ममुक्त होऊन विश्वाच्या शिखरावर (सिद्धशिलेवर) विराजमान होतो.
संबंधित विषय
कर्म आस्त्रव
आस्रव म्हणजे नवीन कर्मांचे आत्म्याकडे आकर्षित होणे , जे जीवाच्या मन, वचन,आणि शरीराच्या क्रियांमुळे (योग व कषाय) होतात.
कर्म बंध
कर्म बंध म्हणजे अशी प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे कर्माच्या स्वरूपातील सूक्ष्म परमाणू आश्रव झाल्यानंतर आत्म्याशी बांधले जातात . ही ती अवस्था आहे जेव्हा कर्म आत्म्याशी बांधले जातात.
कर्म उदय
पूर्वी केलेली चांगली किंवा वाईट कर्मे त्यांच्या नेमलेल्या वेळी परिपक्व होतात आणि फळ देतात या प्रक्रियेला कर्म उदय म्हणतात . जेव्हा कर्माचा उदय होतो तेव्हा आत्मा त्यानुसार सुख आणि दुःख अनुभवतो आणि नंतर ती आत्म्यापासून निर्जरीत होतात (नष्ट होतात).
संवर
संवर म्हणजे आत्म्यामध्ये नवीन कर्मांचा प्रवाह किंवा आगमन थांबवणे. संवराच्या प्रक्रियेअंतर्गत, श्रावक/साधक मन, वचन आणि कायेच्या चंचल प्रवृत्तींवर नियंत्रण ठेवतो. हे मुख्यत्वे ५७ मार्गांद्वारे किंवा भेदांद्वारे साध्य केले जाते,
निर्जरा
योग्य वेळ आल्यावर किंवा तपाच्या प्रभावाने कर्मांचे फळ देऊन गळून पडणे म्हणजे निर्जरा होय. ही निर्जरा सविपाक आणि अविपाक अशी दोन प्रकारची असते.