द्रव्याचे पर्याय

द्रव्य कधीही नष्ट होत नाही (ते नित्य आहे), परंतु द्रव्याच्या गुणांच्या परिणमामुळे त्याच्या अवस्था निरंतर बदलत राहतात. द्रव्याच्या याच बदलणाऱ्या अवस्थांना किंवा रूपांना 'पर्याय' म्हणतात. त्या क्रमवर्ती असतात, सतत बदलत असतात. पर्याय एकसमयवर्ती असतात.

जैन तत्त्वज्ञानाचा मूळ पाया "उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्" यावर आधारित आहे:

उत्पाद: नवीन पर्यायाची (अवस्थेची) उत्पत्ती होणे.
व्यय: जुन्या पर्यायाचा नाश होणे.
ध्रौव्य: मूळ द्रव्य आणि त्याचे गुण स्थिर (कायम) राहणे.

पर्यायाचे मुख्य प्रकार
दिगंबर आगम ग्रंथांनुसार पर्यायांचे प्रामुख्याने दोन आधारांवर वर्गीकरण केले जाते:
1. द्रव्याच्या शुद्धतेनुसार वर्गीकरण
व्यंजन पर्याय (आकार किंवा स्थूल अवस्था):

द्रव्याच्या बाह्य आकाराला किंवा संरचनेला व्यंजन पर्याय म्हणतात. हा पर्याय सहसा स्पष्ट दिसतो आणि काही काळ टिकून राहतो.
उदाहरण: सोन्यापासून बांगडी मोडून अंगठी बनवणे. यात 'बांगडी' या पर्यायाचा व्यय झाला, 'अंगठी' या पर्यायाचा उत्पाद झाला, पण 'सोने' (ध्रौव्य) तेच राहिले.

अर्थ पर्याय (सूक्ष्म किंवा आंतरीक अवस्था):
द्रव्यामध्ये प्रत्येक समयाला (क्षणाला) होणारे सूक्ष्म परिणमन किंवा बदल. हा बदल इतका सूक्ष्म असतो की तो केवळ केवलज्ञानी (सर्वज्ञ) सिद्ध परमात्म्यालाच समजतो.

2. द्रव्याच्या स्वतंत्र किंवा मिश्र स्वाभावानुसार वर्गीकरण
समान-जातीय द्रव्य पर्याय:

एकाच जातीच्या दोन किंवा अधिक द्रव्यांच्या एकत्र येण्याने बनलेला पर्याय.
उदाहरण: पुद्गलाच्या अनेक अणूंचे (स्कंध) एकत्र येऊन टेबल, खुर्ची किंवा दगड बनणे.

असमान-जातीय द्रव्य पर्याय:

दोन वेगवेगळ्या जातींची द्रव्ये एकत्र येऊन बनलेला पर्याय.
उदाहरण: 'जीव' (चेतन) आणि 'पुद्गल' (अचेतन - शरीर) एकत्र येऊन बनलेले 'मनुष्य', 'देव', 'नारकी' किंवा 'तिर्यंच' (प्राणी) हे शरीरधारी पर्याय.

स्वभाव पर्याय:

द्रव्याची पूर्णपणे शुद्ध, विकाररहित अवस्था.
उदाहरण: सिद्ध भगवंतांची अवस्था (ज्यात जीवाचे मूळ शुद्ध गुण प्रकट होतात).

विभाव पर्याय:

कर्म बंधामुळे किंवा परद्रव्याच्या निमित्ताने द्रव्यामध्ये होणारी विकृत किंवा अशुद्ध अवस्था.
उदाहरण: संसार अवस्थेतील जीवाचे राग, द्वेष, क्रोध किंवा मोह करणे.

3. नया वर आधारित
दव्वट्ठिएण सव्वं दव्वं णिच्चं च होदि अणण्णं।
पज्जवट्ठिएण सव्वं अणिच्चयं होदि अण्णं च॥-- नियमसार
अर्थ: द्रव्यार्थिक नयाच्या दृष्टीने विचार केला तर सर्व द्रव्ये नित्य (शाश्वत) आणि स्वभावाने अभेद आहेत. परंतु, पर्यायार्थिक नयाच्या दृष्टीने विचार केला तर सर्व पर्याय अनित्य (नाशवंत) आणि एकमेकांपासून भिन्न आहेत.

द्रव्यार्थिक नयाच्या दृष्टीने पर्याय

द्रव्यार्थिक नय हा मुख्यत्वे द्रव्याच्या मूळ, शाश्वत आणि अभेद स्वभावाकडे पाहतो. हा नय पर्यायातील (बदलांमधील) भेद बाजूला ठेवून मूळ द्रव्यावर लक्ष केंद्रित करतो.
पर्यायाचे स्वरूप: द्रव्यार्थिक नयानुसार पर्याय हे स्वतंत्र नसून द्रव्याचाच एक भाग असतात. द्रव्याशिवाय पर्यायाला कोणतेही वेगळे अस्तित्व नसते.
दृष्टीकोन (नित्यत्व): पर्याय जरी बदलत असले, तरी मूळ द्रव्य तेच राहते.
उदाहरणे:

सुवर्ण (सोने) उदाहरण: सोन्याची बांगडी मोडून अंगठी बनवली, तरी द्रव्यार्थिक नयाने 'सोने' बदललेले नाही. बांगडी आणि अंगठी हे दोन्ही पर्याय सोन्यापासून वेगळे नाहीत.

जीव (आत्मा) उदाहरण: जीव नरकात असो, मनुष्य असो किंवा सिद्ध असो; द्रव्यार्थिक नयाने तो केवळ 'शुद्ध चेतन आत्मा'च आहे. त्याच्या मनुष्य किंवा देव असणाऱ्या पर्यायांना येथे गौण मानले जाते.

निष्कर्ष: द्रव्यार्थिक नयाने पर्याय हे द्रव्याहून अभेद (एक रूप) आहेत आणि द्रव्याच्या स्थिरतेलाच महत्त्व दिले जाते.

पर्यायार्थिक नयाच्या दृष्टीने पर्याय

पर्यायार्थिक नय हा मुख्यत्वे द्रव्यात प्रतिसमय (क्षणाक्षणाला) होणाऱ्या बदलांवर, अवस्थांवर आणि भेदांवर लक्ष केंद्रित करतो. हा नय द्रव्याच्या स्थिर स्वभावाला गौण मानून सध्याच्या अवस्थेला मुख्य मानतो.
पर्यायाचे स्वरूप: पर्यायार्थिक नयानुसार प्रत्येक पर्याय हा क्षणिक, उत्पन्न होणारा आणि नष्ट होणारा (अनित्य) असतो.
दृष्टीकोन (अनित्यत्व): या नयानुसार भूतकाळातील पर्याय नष्ट झाला आहे आणि भविष्यकाळातील पर्याय अजून आलेला नाही; केवळ वर्तमान पर्यायच सत्यात विद्यमान आहे.
उदाहरणे:
सुवर्ण (सोने) उदाहरण: पर्यायार्थिक नयाने 'बांगडी'चा नाश (व्यय) झाला आहे आणि 'अंगठी'चा नवीन उत्पाद झाला आहे. त्यामुळे वस्तू बदलली आहे.
जीव (आत्मा) उदाहरण: हा नय जीवाला 'मनुष्य', 'देव' किंवा 'नारकी' अशा विशिष्ट अवस्थांच्या रूपानेच पाहतो.
निष्कर्ष: पर्यायार्थिक नयाने पर्याय हे क्षणिक, भेद पाडणारे आणि अनित्य असतात.

आगम ग्रंथ संदर्भ

दव्वट्ठिएण सव्वं दव्वं णिच्चं च होदि अणण्णं। पज्जवट्ठिएण सव्वं अणिच्चयं होदि अण्णं च॥--

नियमसार

पुढे: द्रव्य स्वभाव →