सम्यग्दर्शनाचे २५ दोष
सम्यक् दर्शनाला पूर्णपणे निर्दोष ठेवण्यासाठी २५ दोषांपासून दूर राहणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते. जर सम्यक् दर्शनात हे दोष निर्माण झाले, तर श्रद्धेची शुद्धता नष्ट होते.
हे २५ दोष प्रामुख्याने ५ मुख्य श्रेणींमध्ये विभागले गेले आहेत:
- आठ अतिचार (८ अंगांचे विरोधी दोष)
- शंका: जिनदेवांच्या वचनांवर किंवा तत्त्वांवर संशय घेणे.
- कांक्षा: सांसारिक सुख किंवा भोगांची इच्छा ठेवणे.
- विचिकित्सा: मुनींच्या मलीन शरीराबद्दल किंवा रोगांबद्दल तिरस्कार/किळस वाटणे.
- मूढदृष्टी: खोट्या मार्गाची किंवा अंधश्रद्धेची प्रशंसा करणे.
- अनुपबृंहण (असुगूहन): इतरांचे गुण न दाखवता त्यांच्या दोषांचा प्रसार करणे.
- अस्थितिकरण: धर्मापासून विचलित होणाऱ्याला सन्मार्गावर न आणणे.
- अवात्सल्य: साधर्मी (समान धर्मीय) बंधू आणि जीवांबद्दल प्रेम न बाळगणे.
- अप्रभावना: धर्माची प्रभावना न करणे किंवा धर्माला कलंक लागेल असे वागणे.
- आठ मद (अहंकार / गर्व): स्वतःकडे खालील ८ गोष्टी असल्यामुळे इतरांना तुच्छ लेखणे किंवा अहंकार करणे:
- ज्ञान मद: स्वतःच्या ज्ञानाचा किंवा बुद्धिमत्तेचा अहंकार.
- पूजा (सन्मान) मद: जगात मिळणाऱ्या आदराचा किंवा प्रसिद्धीचा गर्व.
- कुल मद: आईच्या बाजूच्या उच्च वंशाचा (मातृ पक्षाचा) गर्व.
- जाती मद: वडिलांच्या बाजूच्या उच्च वंशाचा (पितृ पक्षाचा) गर्व.
- बल मद: स्वतःच्या शारीरिक शक्तीचा किंवा ताकदीचा गर्व.
- ऋद्धी (सिद्धी) मद: तपाने मिळालेल्या विशेष लब्धींचा किंवा शक्तींचा गर्व.
- तप मद: मी खूप कठीण तप करतो, असा अहंकार असणे.
- वपु (शरीर/रूप) मद: स्वतःच्या सुंदर रूपाचा किंवा शरीराचा गर्व.
- तीन मूढता (अंधश्रद्धा)
- देव मूढता: चमत्कार किंवा ऐहिक लाभाच्या आशेने रागी, द्वेषी किंवा हिंसक देवी-देवतांची पूजा करणे.
- गुरू मूढता: जे पूर्ण परिग्रही आहेत, वस्त्र-शस्त्रांनी युक्त आहेत अशा खोट्या गुरूंना (कुगुरू) धर्मगुरू मानणे.
- लोक मूढता: नद्यांमध्ये स्नान केल्याने पाप धुतात, आगीत उडी मारल्याने मोक्ष मिळतो किंवा अज्ञानाने चालत आलेल्या हिंसक प्रथा पाळणे.
- सहा अनायतन (अयोग्य स्थाने):'अनायतन' म्हणजे जिथे धर्माचा वास नाही अशी ठिकाणे किंवा व्यक्ती. यांचा सत्कार करणे किंवा यांना धर्माचे साधन मानणे हा दोष आहे:
- कुदेव: खरा देव नसलेल्याची पूजा/प्रशंसा करणे.
- कुदेव सेवक: कुदेवांची पूजा करणाऱ्या भक्तांचा सत्कार करणे.
- कुगुरू: परिग्रही व अज्ञानी गुरूंचा धर्मगुरू म्हणून सत्कार करणे.
- कुगुरू सेवक: खोट्या गुरूंच्या भक्तांचा किंवा शिष्यांचा सत्कार करणे.
- कुशास्त्र: ज्या शास्त्रांमध्ये हिंसा, राग, द्वेष आणि अज्ञानाचा उपदेश आहे, त्यांना धर्मग्रंथ मानणे.
- कुशास्त्र सेवक: अशा असत्य शास्त्रांचे पालन करणाऱ्यांचा सत्कार करणे.