सम्यग्दर्शन
'सम्यक् दर्शन' हा मोक्ष मार्गाचा पहिला आणि सर्वात पायाभूत स्तंभ मानला जातो. सम्यक् दर्शन झाल्याशिवाय सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र प्राप्त होऊ शकत नाही.
'सम्यक्' म्हणजे योग्य/सत्य आणि 'दर्शन' म्हणजे श्रद्धा किंवा दृष्टी. थोडक्यात सांगायचे तर, अंधश्रद्धारहित, संशयरहित आणि शाश्वत सत्यावर असलेली दृढ निष्ठा म्हणजे सम्यक् दर्शन होय.
'सम्यक्' म्हणजे योग्य/सत्य आणि 'दर्शन' म्हणजे श्रद्धा किंवा दृष्टी. थोडक्यात सांगायचे तर, अंधश्रद्धारहित, संशयरहित आणि शाश्वत सत्यावर असलेली दृढ निष्ठा म्हणजे सम्यक् दर्शन होय.
सम्यक् दर्शनाची व्याख्या
आचार्य उमास्वामी यांनी 'तत्त्वार्थ सूत्रात' व्याख्या केली आहे:
"तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्"
(तत्त्व आणि त्यांच्या खऱ्या अर्थावर मनःपूर्वक श्रद्धा असणे म्हणजेच सम्यक् दर्शन होय.)
याचा अर्थ असा की, जीवादि (सात तत्त्वांचे) यथार्थ श्रद्धान करणे म्हणजे सम्यक् दर्शन होय.
सात तत्त्वांवर श्रद्धा (७ तत्त्वे)
सम्यक् दर्शन प्राप्त करण्यासाठी जैन परंपरेतील ७ तत्त्वांचे खरे स्वरूप समजणे आवश्यक आहे:
आत्म्यावरील कर्मांचे आवरण कसे कमी होते, त्यानुसार सम्यक् दर्शनाचे तीन मुख्य प्रकार पडतात:
आचार्य उमास्वामी यांनी 'तत्त्वार्थ सूत्रात' व्याख्या केली आहे:
"तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्"
(तत्त्व आणि त्यांच्या खऱ्या अर्थावर मनःपूर्वक श्रद्धा असणे म्हणजेच सम्यक् दर्शन होय.)
याचा अर्थ असा की, जीवादि (सात तत्त्वांचे) यथार्थ श्रद्धान करणे म्हणजे सम्यक् दर्शन होय.
सात तत्त्वांवर श्रद्धा (७ तत्त्वे)
सम्यक् दर्शन प्राप्त करण्यासाठी जैन परंपरेतील ७ तत्त्वांचे खरे स्वरूप समजणे आवश्यक आहे:
- जीव: ज्याच्याकडे चेतना, ज्ञान आणि अनुभव घेण्याची क्षमता आहे असा आत्मा.
- अजीव: ज्याच्याकडे चेतना नाही (जसे की शरीर, पुद्गल, आकाश इ.).
- आस्रव: आत्म्याकडे कर्मांचे आकर्षित होणे.
- बंध: कर्म आत्म्याशी बांधले जाणे.
- संवर): नवीन कर्मांचा आत्म्यात येणारा प्रवाह थांबवणे.
- निर्जरा: तपाच्या द्वारे जुनी कर्मे निघून जाणे.
- मोक्ष: सर्व कर्मांपासून मुक्त होऊन आत्म्याचे मूळ शुद्ध स्वरूप प्राप्त करणे.
आत्म्यावरील कर्मांचे आवरण कसे कमी होते, त्यानुसार सम्यक् दर्शनाचे तीन मुख्य प्रकार पडतात:
- प्रशम/औपशमिक सम्यक्त्व: जेव्हा आत्म्यातील मिथ्यात्व (अज्ञान/चुकीची श्रद्धा) घडवून आणणाऱ्या कर्मांचा काही काळासाठी उपशम (शांत/दाबणे) होतो. हे तात्पुरते असते.
- क्षायोपशमिक सम्यक्त्व (वेदक सम्यक्त्व): कर्मांचा काही भाग शांत असतो, काही नष्ट झालेला असतो आणि काही उघडा असतो. सामान्यतः श्रावकांना हेच सम्यक्त्व आढळते.
- क्षायायिक सम्यक्त्व: कर्मांचा पूर्णपणे क्षय (कायमचा नाश) झाल्यामुळे हे प्रकट होते. हे अत्यंत दृढ आणि अविनाशी असते. हे प्राप्त झाल्यानंतर आत्म्याला मोक्ष मिळणे निश्चित असते.
सम्यक् दर्शनाचे महत्त्व
"ज्ञानं मूलो क्रिया सिद्धी:" — ज्ञानाची किंवा क्रियेची सिद्धी सम्यक् दर्शनावर अवलंबून असते.
मानसिक शांतता: सम्यक् दृष्टी असलेला जीव दुःखात खचून जात नाही आणि सुखात हुरळून जात नाही, कारण त्याला परिस्थितीचे नाशवंत स्वरूप समजलेले असते.
थोडक्यात, सम्यक् दर्शन ही बाहेरून मिळणारी गोष्ट नसून, आत्म्याची अंतर्गत जागृती आहे.
"ज्ञानं मूलो क्रिया सिद्धी:" — ज्ञानाची किंवा क्रियेची सिद्धी सम्यक् दर्शनावर अवलंबून असते.
- पहिली पायरी: जोपर्यंत सम्यक् दर्शन होत नाही, तोपर्यंत केलेले सर्व तप, ज्ञान किंवा व्रत हे 'मिथ्या' (अज्ञानी) मानले जाते.
- संसाराचा अंत: सम्यक् दर्शन प्राप्त झाल्यावर आत्म्याचा संसार परिभ्रमणाचा काळ अत्यंत मर्यादित होतो (अर्ध पुद्गल परावर्तन काळ).
मानसिक शांतता: सम्यक् दृष्टी असलेला जीव दुःखात खचून जात नाही आणि सुखात हुरळून जात नाही, कारण त्याला परिस्थितीचे नाशवंत स्वरूप समजलेले असते.
थोडक्यात, सम्यक् दर्शन ही बाहेरून मिळणारी गोष्ट नसून, आत्म्याची अंतर्गत जागृती आहे.
आगम ग्रंथ संदर्भ
जीवादीसद्दहणं, सम्मत्तं रूवमप्पणो तं तु दुरभिणिवेसविमुक्कं, णाणं सम्मं खु होदि सदि जम्हि ॥41॥
द्रव्यसंग्रहतत्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्।।२।।
तत्त्वार्थसूत्रज्ञानं मूलो क्रिया सिद्धी
संबंधित विषय
सम्यग्दर्शनाचे भेद / प्रकार
सम्यक् दर्शनाचे भेद (प्रकार) वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून आणि आधारांवर वर्गीकृत केले गेले आहेत. आत्म्याची योग्यता, कर्मांचा उपशम/क्षय आणि बाह्य कारणे यांनुसार हे भेद ठरतात.
सम्यग्दर्शनाचे आठ अंग/ गुण
अंग' म्हणजे भाग किंवा अवयव. जसे शरीराचे सर्व अवयव सुदृढ असतील तरच शरीर पूर्ण मानले जाते, तसेच ही ८ अंगे असतील तरच सम्यक् दर्शन निर्दोष आणि परिपूर्ण मानले जाते.
सम्यग्दर्शनाचे २५ दोष
सम्यक् दर्शनाला पूर्णपणे निर्दोष ठेवण्यासाठी २५ दोषांपासून दूर राहणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते. जर सम्यक् दर्शनात हे दोष निर्माण झाले, तर श्रद्धेची शुद्धता नष्ट होते.