अजीव
विश्वातील ६ द्रव्यांपैकी जीव सोडून उरलेली ५ द्रव्ये ही 'अजीव द्रव्ये' मानली जातात. ज्या द्रव्यामध्ये चेतना, ज्ञान, दर्शन किंवा सुखा-दुःखाची अनुभूती नसते, त्याला अजीव द्रव्य म्हणतात.
अजीव द्रव्यांचे 'प्रदेश' (क्षेत्रीय विस्तार): आगम ग्रंथांनुसार अजीव द्रव्यांच्या सूक्ष्म भागाला 'प्रदेश' म्हणतात:
- अनंत प्रदेशी: पुद्गल (जड) आणि आकाश द्रव्य हे अनंत प्रदेशी आहेत.
- असंख्य प्रदेशी: धर्म आणि अधर्म द्रव्य हे विश्वाच्या आकाराएवढे (लोकाकाश) असून ते असंख्य प्रदेशी आहेत.
- एक प्रदेशी: काल द्रव्याचा प्रत्येक 'कालाणू' हा स्वतंत्र आणि एक-प्रदेशी असतो. त्यामुळेच काल द्रव्याला काया (शरीर/विस्तार) मानले जात नाही (म्हणून ते अनस्तिकाय आहे).
- धर्म, अधर्म, आकाश आणि काल ही द्रव्ये 'उदासीन कर्ता' मानली जातात. याचा अर्थ ती कोणत्याही जीवाला किंवा पुद्गलाला बळजबरीने गती, स्थैर्य किंवा जागा देत नाहीत.
- जेव्हा जीव किंवा पुद्गल स्वतःहून हालचाल करतो, तेव्हाच धर्म द्रव्य त्याला सहकार्य करते (उदा. हवेत उडणाऱ्या पक्षाला हवा सहकार्य करते, पण हवा पक्षाला उडण्यास भाग पाडत नाही).
- पुद्गलाचा उपकार: जीवाला शरीर, मन, उच्छवास (श्वासोच्छवास), आयुष्य, सुख-दुःख आणि मरण हे सर्व पुद्गल द्रव्याच्या संयोगानेच प्राप्त होते. शरीरवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानाम्' - तत्वार्थ सूत्र ५/१९
- आकाशाचा उपकार: सर्व द्रव्यांना आपापल्या अस्तित्वासाठी जागा देणे ('आकाशस्यावगाहः').
- कालाचा उपकार: वस्तूंचे जुने-नवीन होणे, परिणमन होणे आणि काळ मोजणे ('वर्तना परिणामः क्रिया परत्वापरत्वे च कालस्य').
५ अजीव द्रव्यांचा सविस्तर तपशील
अजीव द्रव्यांची विभागणी मूर्तिक (दृश्य/भौतिक) आणि अमूर्तिक (अदृश्य/अतींद्रिय) अशा दोन वर्गांत केली जाते:
अ) मूर्तिक अजीव द्रव्य
१. पुद्गल द्रव्य:
- व्याख्या: पूरण (एकत्र येणे/रचना होणे) आणि गलन (विघटित होणे/नष्ट होणे) हा ज्याचा स्वभाव आहे, ते पुद्गल.
- पुद्गल हे एकमेव दृश्य द्रव्य असले, तरी त्याचे सर्वच प्रकार डोळ्यांनी दिसत नाहीत. आगमात पुद्गलाचे सूक्ष्मतेनुसार वर्गीकरण केले आहे:
- अणू: पुद्गलाचा सर्वात सूक्ष्म अविभाज्य भाग.
- सूक्ष्म पुद्गल: कर्म-वर्गणा, जे डोळ्यांना दिसत नाहीत पण जीवाच्या भावांसोबत (विचारांसोबत) बांधले जातात.
- बादर पुद्गल: पाणी, हवा, प्रकाश, टेबल, शरीर यांसारख्या दृश्य गोष्टी.
- स्कंध-बंध (Molecules): दोन किंवा अधिक अणू एकत्र येऊन 'स्कंध' बनतात आणि त्यांच्या विघटनाला 'भेद' म्हणतात ('भेदसंघातेभ्य उत्पद्यन्ते' -- तत्वार्थ सूत्र ५/२६).
- विशेषता: हे एकमेव दृश्य आणि भौतिक द्रव्य आहे. यात ४ मुख्य गुण असतात: स्पर्श (८ प्रकार), रस/चव (५ प्रकार), गंध/वास (२ प्रकार), आणि वर्ण/रंग (५ प्रकार).
- पुद्गल आणि कर्मांचा संबंध: जीव आणि अजीव (पुद्गल) यांचा संबंध म्हणजेच संसाराचे चक्र:
- जेव्हा जीवाच्या मनात राग, द्वेष किंवा मोह उत्पन्न होतो, तेव्हा अमूर्त कर्माचे पुद्गल अणू (कर्म वर्गणा) आत्म्याला येऊन चिकटतात.
- जेव्हा जीव या पुद्गलाचा (अजीव द्रव्याचा) स्वतःशी असणारा भेद ओळखतो (भेदविज्ञान), तेव्हा तो कर्मांच्या बंधनातून मुक्त होतो.
ब) अमूर्तिक अजीव द्रव्ये
२. धर्म द्रव्य:
- व्याख्या: स्वतःहून गती (हालचाल) करणाऱ्या जीव आणि पुद्गलाला गमन करण्यासाठी जे केवळ उदासीन साहाय्य/माध्यम ठरते, ते धर्म द्रव्य.
- आगम दृष्टांत: जशी माशाच्या पोहण्यासाठी विहिरीतील पाणी साहाय्यक असते. (पाणी माशाला जबरदस्तीने पळवत नाही, पण मासा पोहतो तेव्हा पाणी माध्यम बनते).
३. अधर्म द्रव्य:
- व्याख्या: गतिशील असलेल्या जीव आणि पुद्गलाला थांबण्यासाठी (स्थिर राहण्यासाठी) जे उदासीन साहाय्य करते, ते अधर्म द्रव्य.
- आगम दृष्टांत: उन्हात चालणाऱ्या थकलेल्या प्रवाशाला थांबण्यासाठी झाडाची सावली जशी साहाय्यक ठरते.
४. आकाश द्रव्य:
- व्याख्या: सर्व द्रव्यांना (जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, काल) आपापल्या जागी राहण्यासाठी जागा किंवा अवकाश (अवगाहना) देणारे द्रव्य.
- प्रकार:
लोकाकाश: ज्या भागात सर्व ६ द्रव्ये विद्यमान आहेत.
अलोकाकाश: लोकाकाशाच्या पलीकडचा अनंतानंत भाग, जिथे केवळ आकाश द्रव्यच आहे.
५. काल द्रव्य:
- व्याख्या: सर्व द्रव्यांच्या परिणमनात (बदल/रूपांतर होण्यात - उदा. जुने होणे, नवीन होणे, ऋतू बदलणे) जे निमित्त ठरते, ते काल द्रव्य.
- आगम दृष्टांत: कुंभाराच्या चाकाखालील लोखंडी आरी किंवा कील (जी चाक फिरण्यास मदत करते).
आगम ग्रंथ संदर्भ
अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः।।१।।
तत्त्वार्थसूत्रशरीरवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानाम्' - तत्वार्थ सूत्र ५/१९
तत्त्वार्थसूत्र'भेदसंघातेभ्य उत्पद्यन्ते' -- तत्वार्थ सूत्र ५/२६
तत्त्वार्थसूत्र