अयोगकेवली गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात ४ घाती कर्मांचा पूर्वीच नाश झालेला आहे आणि आता उरलेल्या मन, वचन व काया या तिन्ही योगांच्या क्रिया पूर्णपणे थांबून आत्मा बिंदूसारखा निष्कंप आणि स्थिर बनतो, त्याला 'अयोगकेवली गुणस्थान' म्हणतात.

१३ व्या (सयोगकेवली) गुणस्थानात आयुष्य कर्माचा शेवटचा भाग उरलेला असताना, अरिहंत भगवंत आपल्या मन, वचन आणि काया या तिन्ही योगांचा पूर्ण निरोध (त्याग) करतात आणि या १४ व्या गुणस्थानात प्रवेश करून जीव पाच ऱ्हस्व अक्षरांच्या उच्चारणाइतक्या अत्यल्प काळासाठी या शैलेशी अवस्थेत राहतो, त्यानंतर लगेच मोक्ष प्राप्त होतो
अ + योग + केवली = अयोगकेवली.
अ-योग: मन, वचन आणि काया या तिन्ही योगांची (आत्म-प्रदेशांच्या कंपनाची) क्रिया पूर्णपणे थांबलेली (योगरहित).
केवली: केवलज्ञानी सर्वज्ञ.

        ण ताव योगो ण य कम्मलेसो ण य विस्सो ण य बंघो।
        सो अओगकेवलि त्ति भणिदो जिणवरिंदिहिं॥ -- गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ६६
अर्थ: ज्या गुणस्थानात योगाची क्रिया उरलेली नाही, कर्माचा लेशही उरलेला नाही, बाह्य विषयांचा स्पर्श नाही आणि नवीन बंध नाही, त्याला जिनेन्द्र भगवंतांनी 'अयोगकेवली' म्हटले आहे.
दृष्टांत:
जसे एखाद्या स्थिर पर्वतासारखा किंवा वाऱ्याशिवाय असलेल्या ठिकाणी ठेवलेल्या दिव्याच्या ज्योतीसारखा आत्मा पूर्णपणे निष्कंप (कंपनरहित) होतो.

या गुणस्थानाचा अत्यंत सूक्ष्म कालावधी

• कालावधी: १४ व्या गुणस्थानाचा काळ हा जगतातील सर्वात लहान काळांपैकी एक आहे. याचा काळ केवळ 'अ, इ, उ, ऋ, ऌ' या ५ ऱ्हस्व अक्षरांचा उच्चार करण्यासाठी जेवढा वेळ लागतो (काही सूक्ष्म समय/सेकंदाचा अत्यंत छोटा भाग), तितकाच असतो.

अयोगकेवली गुणस्थानातून 'सिद्ध पद' (मोक्ष) कसे प्राप्त होते? या अत्यंत सूक्ष्म कालावधीत खालील अंतिम आध्यात्मिक घटनाक्रम घडतो:

• तिन्ही योगांचा निरोध: भगवंत सूक्ष्म-क्रिया-प्रतिपाती आणि समुच्छिन्न-क्रिया-निवर्त्य या शुक्लध्यानाच्या अंतिम दोन चरणांमध्ये (३ रे व ४ थे चरण) लीन होतात. यामुळे काया, वचन आणि मनाचे उरलेले सूक्ष्म स्पंदनही पूर्ण शमते.
• ८५ प्रकृतींचा क्षय: या गुणस्थानाच्या द्विचरम समयात (शेवटच्या आधीच्या क्षणी) आणि चरम समयात (अंतिम क्षणी) उरलेल्या सर्व ८५ अघाती कर्म प्रकृतींचा (वेदनीय, आयुष्य, नाम व गोत्र कर्म) युगपत् (एकसाथ) मुळासकट नाश होतो.
• कर्मबंधातून पूर्ण मुक्ती: सर्व कर्मे नष्ट झाल्यामुळे आत्मा कर्माच्या वजनातून पूर्ण मुक्त होतो.
• ऊर्ध्वगमन (वर जाणे): जसे लेप लावलेला सुका भोपळा पाण्यातून मुक्त झाल्यावर वर तरंगतो, किंवा जसे एरंडाचे बी फुटल्यावर वर जाते, तसा कर्ममुक्त झालेला आत्मा एकाच समयात लोकाकाशाच्या अंतिम टोकाकडे (ऊर्ध्व गतीने) प्रवास करतो.
• सिद्ध शिलेवर स्थिरावणे: आत्मा लोकाकाशाच्या अंतिम सीमेवर असलेल्या 'सिद्ध शिलेवर' (सिद्ध क्षेत्री) जाऊन विराजमान होतो आणि सदा-सर्वदासाठी 'अशरीरी सिद्ध भगवंत' बनतो.

१४ व्या गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे

• सयोगकेवली अवस्थेत आयु व अघातिया कर्मांची स्थिती समान झाल्यावर, आयुकर्म पूर्ण होण्याच्या शेवटच्या अंतर्मुहूर्तात केवली भगवान प्रथम बादर काययोगाच्या आधारे मन व वचन योग तसेच बादर काययोग निरुद्ध करतात, नंतर सूक्ष्म काययोगाच्या आधारे सूक्ष्मक्रिया-अप्रतिपाती नावाचे शुक्लध्यान करत सर्व योगांचा पूर्ण निरोध करतात.
• सर्व योग स्तब्ध झाल्याने आत्मा मेरू पर्वताप्रमाणे संपूर्ण निश्चल होतो, म्हणून याला 'शैलेशी अवस्था' असेही म्हणतात.
• पूर्ण वीतरागता व अकायता: येथे शरीराची उपस्थिती औपचारिक असते, परंतु आत्म्याचा शरीराशी कोणताही सक्रिय संबंध उरलेला नसतो.
• अविनाशी मुक्ती: हे गुणस्थान ओलांडल्यानंतर आत्मा पुन्हा कधीही संसारात (१ ते १३ गुणस्थानांमध्ये) परत येत नाही. तो कायमस्वरूपी ८ आत्मिक गुणांनी (क्षायिक सम्यक्त्व, केवलज्ञान, केवलदर्शन, अनंत वीर्य, सूक्ष्मत्व, अवगाहनत्व, अगुरुलघुत्व आणि अव्याबाधत्व) युक्त होतो.

कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: योगांचा पूर्ण अभाव असल्याने या अवस्थेत आस्रव पूर्णतः बंद होतो - संपूर्ण संवर सिद्ध होतो. या अल्पकाळाच्या अंती वेदनीय, आयु, नाम व गोत्र या उरलेल्या चारही अघातिया कर्मांचा एकाच वेळी समूळ नाश होतो.

ण ताव योगो ण य कम्मलेसो ण य विस्सो ण य बंघो। सो अओगकेवलि त्ति भणिदो जिणवरिंदिहिं॥ -- गाथा ६६

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय १०