गोम्मटसार जीवकांड

गोम्मटसार हा आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती यांनी गंगवंशी सेनापती चामुंडराय (गोम्मट) यांच्यासाठी इ.स. १० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात रचलेला प्राकृत ग्रंथ आहे. चामुंडरायांनीच श्रवणबेळगोळ येथे भगवान बाहुबलींची (गोम्मटेश्वर) विशाल मूर्ती स्थापन केली. षट्खंडागम व धवला टीकेचा सार सांगणारा हा ग्रंथ दोन भागांत आहे — जीवकांड (सुमारे ७३३ गाथा) व कर्मकांड. जीवकांडात जीवांचे वर्गीकरण वीस प्ररूपणांद्वारे केले आहे. संस्कृत 'जीवतत्त्वप्रदीपिका' व पं. टोडरमलजींची 'सम्यग्ज्ञानचंद्रिका' या टीका प्रसिद्ध आहेत.

प्ररूपणानिहाय सारांश

• गुणस्थान: मोह व योगामुळे होणाऱ्या आत्मपरिणामांच्या चौदा श्रेणी — मिथ्यात्व, सासादन, मिश्र, अविरत सम्यक्त्व, देशविरत, प्रमत्तविरत (पंधरा प्रमाद व त्यांचे गणितीय भंग, प्रस्तार, नष्ट-उद्दिष्ट), अप्रमत्तविरत, अपूर्वकरण, अनिवृत्तिकरण, सूक्ष्मसांपराय, उपशांतकषाय, क्षीणकषाय, सयोगकेवली व अयोगकेवली; गुणश्रेणी निर्जरा.
• जीवसमास: एकेंद्रियापासून पंचेंद्रियापर्यंत जीवांचे सूक्ष्म-बादर, पर्याप्त-अपर्याप्त इत्यादी भेद; शरीराची अवगाहना.
• पर्याप्ती व प्राण: आहार, शरीर, इंद्रिय, श्वासोच्छ्वास, भाषा व मन या सहा पर्याप्ती; दहा प्राण.
• संज्ञा: आहार, भय, मैथुन व परिग्रह.
• चौदा मार्गणा: गती, इंद्रिय, काय, योग, वेद, कषाय, ज्ञान, संयम, दर्शन, लेश्या, भव्यत्व, सम्यक्त्व, संज्ञित्व व आहार — या चौदा दृष्टींनी जीवांचा शोध, त्यांची संख्या व गणित.
• उपयोग: ज्ञानोपयोग व दर्शनोपयोग.
• अंतर्भाव व आलाप: सर्व प्ररूपणांचा परस्पर संबंध व विविध जीवांत त्यांची योजना.

टीप: सोबतच्या PDF मध्ये गुणस्थान प्ररूपणा (सुमारे पहिल्या ६७ गाथा) हा भाग आहे.