व्यवहार नय

1. पराच्या आश्रयाने जीवाचे जे विभावभाव होतात त्याचे वर्णन व्यवहार नयात केले आहे.

अन्य द्रव्याच्या संयोगाने परद्रव्य-गुण-पर्यायरूपाने संबोधने.

2. भेद आणि उपचार यांच्याद्वारे जे वस्तूचे व्यवहार होते ते व्यवहार नय आहे. जे भेदाद्वारे वस्तूचा व्यवहार करते ते सद्भूत-व्यवहार-नय आहे आणि जे उपचाराद्वारे वस्तूचा व्यवहार करते ते असद्भूत-व्यवहार-नय आहे.

स्वरूप: व्यवहार नय परद्रव्याच्या संयोगाने, निमित्ताने किंवा भेद करून वस्तूचे वर्णन करतो. समयसारात याला अभूतार्थ म्हटले असले तरी (गाथा ११), परमार्थ समजावण्यासाठी तो आवश्यक आहे (गाथा ८).

भेद: सद्भूत व्यवहार नय — एकाच द्रव्यात गुण-गुणीचा भेद करणे, जसे "जीवाचे ज्ञान" (ज्ञान जीवाचेच आहे, पण भेद करून सांगितले). असद्भूत व्यवहार नय — भिन्न द्रव्यांचा संबंध सांगणे, जसे "जीवाचे शरीर", "माझे घर". या दोन्हींचे पुढे उपचारित आणि अनुपचारित असे भेद आहेत.

दृष्टांत: तूप ठेवलेल्या मातीच्या घड्याला "तुपाचा घडा" म्हणणे; "देवाने मला वाचवले", "औषधाने रोग बरा झाला" — हे निमित्ताच्या अपेक्षेने केलेले व्यवहाराचे कथन आहे.

योग्य उपयोग: व्रत, पूजा, दान, स्वाध्याय हे व्यवहार धर्म आहेत आणि ते निश्चय धर्माकडे (आत्मानुभूतीकडे) नेणारे साधन आहेत. व्यवहाराला साध्य मानणे ही चूक आहे, आणि व्यवहाराचा पूर्ण त्याग करणे ही दुसरी चूक आहे.

पराश्रितो व्यवहार: ।

जह ण वि सक्कमणज्जो अणज्जभासं विणा दु गाहेदुं। तह ववहारेण विणा परमत्थुवदेसणमसक्कं॥८॥ ज्याप्रमाणे अनार्य (म्लेंच्छ) व्यक्तीला तिच्या भाषेशिवाय काही समजावता येत नाही, त्याप्रमाणे व्यवहाराशिवाय परमार्थाचा उपदेश करता येत नाही.