निश्चय-व्यवहार

स्वरूप: समयसार, प्रवचनसार, नियमसार यांसारख्या अध्यात्म ग्रंथांत आचार्य कुन्दकुन्द नयांचे निश्चय आणि व्यवहार असे दोन भेद करतात. निश्चय नय वस्तूला तिच्या स्वतःच्या आश्रयाने, अभेद आणि शुद्ध रूपाने पाहतो ("स्वाश्रितो निश्चयः"). व्यवहार नय परद्रव्याच्या संयोगाने, गुण-गुणीचे भेद करून किंवा उपचाराने सांगतो ("पराश्रितो व्यवहारः").

दृष्टांत: तूप ठेवलेल्या मातीच्या घड्याला लोक "तुपाचा घडा" म्हणतात — हे व्यवहार नयाचे कथन आहे, कारण घडा मातीचा आहे (निश्चय). तसेच "जीव शरीराचा आहे", "जीव गोरा आहे" हे व्यवहाराचे कथन आहे; निश्चयाने जीव ज्ञानस्वरूप, अरूपी आहे.

दोन्हींचे महत्त्व: समयसारात (गाथा ११) व्यवहार नयाला अभूतार्थ आणि निश्चय नयाला भूतार्थ म्हटले आहे. पण गाथा ८ मध्ये सांगितले आहे की ज्याप्रमाणे म्लेंच्छाला त्याच्या भाषेशिवाय समजावता येत नाही, त्याप्रमाणे व्यवहाराशिवाय परमार्थाचा उपदेश करता येत नाही. आत्मख्याती टीकेत उद्धृत गाथा सांगते — व्यवहार सोडला तर तीर्थ (धर्मपरंपरा) नष्ट होते आणि निश्चय सोडला तर तत्त्व नष्ट होते. म्हणून व्यवहार हे साधन आणि निश्चय हे साध्य मानून दोन्हींचा योग्य उपयोग करावा.

सात नयांशी संबंध: द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिक आणि सात नय हे वस्तूचे स्वरूप समजावण्याचे (आगम दृष्टीचे) भेद आहेत, तर निश्चय-व्यवहार हे आत्मकल्याणासाठी काय उपादेय आणि काय हेय हे समजावण्याचे (अध्यात्म दृष्टीचे) भेद आहेत.

ववहारोऽभूदत्थो भूदत्थो देसिदो दु सुद्धणओ। भूदत्थमस्सिदो खलु सम्माइट्ठी हवदि जीवो॥११॥ व्यवहार नय अभूतार्थ (अयथार्थ) आहे आणि शुद्ध (निश्चय) नय भूतार्थ (यथार्थ) सांगितला आहे; भूतार्थाचा आश्रय घेणारा जीव निश्चितच सम्यग्दृष्टी होतो.

सुद्धो सुद्धादेसो णायव्वो परमभावदरिसीहिं। ववहारदेसिदा पुण जे दु अपरमे ट्ठिदा भावे॥१२॥ ज्यांनी परम भाव (शुद्ध आत्मा) पाहिला आहे त्यांनी शुद्ध नय जाणावा; पण जे अपरम भावात (साधक अवस्थेत) आहेत त्यांच्यासाठी व्यवहार नयाचा उपदेश आहे.

जइ जिणमयं पवज्जह ता मा ववहारणिच्छए मुयह। एक्केण विणा छिज्जइ तित्थं अण्णेण उण तच्चं॥ जर तुम्ही जिनमत स्वीकारत असाल तर व्यवहार आणि निश्चय दोन्हीपैकी कोणालाही सोडू नका; एकाशिवाय (व्यवहार) तीर्थ (धर्मपरंपरा) नष्ट होते आणि दुसऱ्याशिवाय (निश्चय) तत्त्व नष्ट होते. — समयसार गाथा १२ वरील आत्मख्याती टीकेत उद्धृत