उपशांतमोह गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात सर्व 28 मोहनीय कर्मांचा पूर्णपणे उपशम (दबले जाणे) झालेला असतो, ज्यामुळे आत्म्याचे परिणाम अत्यंत निर्मळ आणि वीतरागी बनतात, त्याला 'उपशांतमोह गुणस्थान' म्हणतात.

दहाव्या (सूक्ष्मसांपराय) गुणस्थानात उरलेल्या अत्यंत सूक्ष्म लोभ कषायाला उपशमित (शांत/दाबून) केल्यानंतर, उपशम श्रेणी चढणारे दिगंबर मुनी या अकराव्या गुणस्थानात प्रवेश करतात.
उपशांत + मोह = उपशांतमोह.
उपशांत: पूर्णपणे शांत झालेला किंवा दबलेला.
मोह: दर्शन मोहनीय आणि चरित्र मोहनीय (कषाय) कर्म.

उवसंतमोहणिज्जो जह णिम्मलजलणिधो सरदि काले। 

खीणो व्व होदि सो उ उवसंतमोहो त्ति णििद्दट्ठो॥ -- गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ६३

अर्थ: ज्याप्रमाणे शरद ऋतूत तलावातील पाणी गाळ खाली बसून पूर्ण निर्मळ दिसते, त्याचप्रमाणे मोहनीय कर्माचा पूर्ण उपशम झाल्यामुळे जो जीव क्षीणमोह (निर्मळ) जीवासमान दिसतो, त्याला आगमात 'उपशांतमोह गुणस्थान' म्हटले आहे.
दृष्टांत:
जसे गढूळ पाण्यात निर्मळीचे बी टाकल्यास सर्व गाळ पाण्याच्या तळाशी खाली बसतो आणि वरचे पाणी अगदी काचेसारखे स्वच्छ-निर्मळ दिसते; परंतु तळाशी गाळ अजूनही उपस्थित असतो. तशीच ही अवस्था आहे—कषाय नष्ट झालेले नसून तळाशी शांत बसलेले असतात.

या गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे

• पूर्ण वीतरागता (तात्पुरती): या गुणस्थानात मुनी 'यथाख्यात चारित्र' (पूर्ण निर्मळ वीतरागी आचरण) प्राप्त करतात. या क्षणी त्यांच्यात आणि केवलज्ञानावस्थेत (अरिहंत) परिणामांच्या दृष्टीने कोणताही फरक नसतो.
• अत्यंत अल्प काळ: या गुणस्थानाचा कालावधी फक्त १ अंतर्मुहूर्त (कमाल ४८ मिनिटांपेक्षा कमी) असतो.
• नियम निष्फळता (पतन निश्चित): उपशम श्रेणीचा हा अंतिम टप्पा आहे. कषाय केवळ दाबलेले असल्याने, अंतर्मुहूर्ताचा काळ संपताच दाबलेले कषाय पुन्हा उदयाला येतात. त्यामुळे या गुणस्थानात असलेला जीव नक्कीच खाली घसरतो (१० व्या, ९ व्या, ७ व्या किंवा थेट १ ल्या मिथ्यात्व गुणस्थानात येतो).
• केवळज्ञान नाही: कर्माचा पूर्ण क्षय (नाश) झालेला नसल्यामुळे या गुणस्थानात केवलज्ञानाची प्राप्ती होऊ शकत नाही.
• ही अवस्था केवळ उपशम श्रेणीतील जीवालाच प्राप्त होते - क्षपक श्रेणीतील जीव हे गुणस्थान पूर्णपणे वगळून दहाव्या गुणस्थानावरून थेट बाराव्या गुणस्थानाकडे जातो.

कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: हे केवळ उपशमन आहे, नाश नव्हे - दडपलेले कर्म कालांतराने पुन्हा उदयास येतेच, हा उपशम व क्षय यांतील मूलभूत फरक आहे. त्यामुळे मोक्षप्राप्तीसाठी उपशम श्रेणी पुरेशी नाही.

संवर-निर्जरा: मोहनीय कर्माच्या पूर्ण उपशमनामुळे संवर या अवस्थेत सर्वोच्च पातळीवर असतो, तरीही ही स्थिती अस्थिर व क्षणभंगुर असल्याने त्याचे मोक्षमार्गातील मूल्य मर्यादित आहे - जीव पुन्हा खाली येतोच.

थोडक्यात सांगायचे तर: उपशांतमोह गुणस्थान म्हणजे उपशम श्रेणीची सर्वोच्च पायरी—जिथे आत्मा पूर्ण वीतरागी तर बनतो, पण कर्मांना नष्ट न करता केवळ दाबल्यामुळे त्याला पुन्हा संसाराच्या गुणस्थानांमध्ये खाली घसरावे लागते.

उवसंतमोहणिज्जो जह णिम्मलजलणिधो सरदि काले। खीणो व्व होदि सो उ उवसंतमोहो त्ति णििद्दट्ठो॥ -- गाथा ६३

लब्धिसार