प्ररुपणा (जीवस्थान प्ररुपणा)
"गुणजीवट्ठाणाणि य पयडीओ बंधसामित्तं।
कम्मट्ठिदी अणुभागो पदेसबंधो य बंधादो॥" -- गोम्मटसार - जीवकांड (गाथा १२-१३)
आचार्य नेमिचंद्र सिद्धान्तचक्रवर्ती यांनी जीवकांडाच्या सुरुवातीलाच स्पष्ट केले आहे की, जीवाचा संपूर्ण शोध घेण्यासाठी गुणस्थान, जीवसमास, पर्याप्ती, प्राण, संज्ञा आणि मार्गणा या (प्ररुपणांचा) सर्वांचा एकत्र अभ्यास करावा लागतो.
- गुणस्थान प्ररूपणा (१४ प्रकार): आत्म्याच्या मोह आणि योगानुसार होणाऱ्या विशुद्धीच्या १४ पायऱ्या (मिथ्यात्व ते अयोगकेवली).
- जीवसमास प्ररूपणा (५७ भेद / १४ प्रकार): इंद्रिये आणि शरीराच्या रचनेनुसार जीवांचे केलेले गट (उदा. एकेंद्रिय ते संज्ञी पंचेंद्रिय).
- पर्याप्ती प्ररूपणा (६ प्रकार): शरीर, इंद्रिये, श्वास इत्यादींच्या निर्मितीसाठी लागणारी आत्म्याची क्षमता (आहार, शरीर, इंद्रिय, श्वासोच्छवास, भाषा, मन).
- अपर्याप्ती प्ररूपणा: पर्याप्ती पूर्ण होण्यापूर्वीची अवस्था किंवा पर्याप्ती पूर्ण न करू शकण्याची क्षमता.
- प्राण प्ररूपणा (१० प्रकार): जीवाच्या जिवंतपणाची ५ इंद्रिये, ३ बले (मन, वचन, काया), १ आयु आणि १ उच्छवास ही १० चिन्हे.
- संज्ञा प्ररूपणा (४ प्रकार): मोहनीय कर्माच्या उदयाने जीवाच्या ठायी अनादिकालापासून सहजपणे निर्माण होणाऱ्या तीव्र इच्छा/अभिलाषांना संज्ञा म्हणतात.
- मार्गणा प्ररूपणा (१४ प्रकार): 'मार्गणा' म्हणजे ज्या आधारांवर किंवा माध्यमांतून जीवाची शोध-निवड (अन्वेषण) केली जाते. (गती, इंद्रिय, ते आहारक मार्गणा)
- षट्खंडागम (आचार्य पुष्पदंत आणि भूतबली): हा दिगंबर परंपरेचा प्रथम सिद्धान्त ग्रंथ आहे. यातील पहिल्या 'जीवस्थान' (खंड १) या भागात गुणस्थान आणि मार्गणा प्ररूपणा यांचे अत्यंत सूक्ष्म आणि गणितीय विश्लेषण दिलेले आहे.
- धवला टीका (आचार्य वीरसेन): षट्खंडागम ग्रंथावरील ही महाटीका असून, यात १४ गुणस्थानांचे आणि १४ मार्गणांचे विस्तृत दार्शनिक व तार्किक निरूपण केले आहे.
- गोम्मटसार - जीवकांड (आचार्य नेमिचंद्र सिद्धान्तचक्रवर्ती): गुणस्थान आणि प्ररूपणा समजून घेण्यासाठी हा सर्वात सोपा आणि प्रामाणिक ग्रंथ मानला जातो. यात "गुणट्ठाणाणि १४" आणि "मग्गणट्ठाणाणि १४" या गाथांमधून संपूर्ण गुणस्थान-मार्गणांचे गणितीय कोष्टक दिले आहे.
गुणस्थान
गुणस्थान हे जैन दर्शनातील आध्यात्मिक विकासाच्या १४ भिन्न टप्प्यांचा मार्ग आहे. दर्शनमोहनीय व गुणस्थान म्हणजे आत्म्याची मोह (अज्ञान/कषाय) आणि योगाच्या तीव्रतेनुसार अशुद्धतेकडून पूर्ण शुद्धतेकडे (मोक्षाकडे) होणारी आध्यात्मिक प्रगती दर्शवणाऱ्या १४ पायऱ्या..चारित्रमोहनीय कर्मांचा उदय, उपशम, क्षय अथवा क्षयोपशम यांमुळे जीवाच्या परिणामांत (भावांत) जो क्रमिक बदल घडतो, त्या भावांना गुणस्थान म्हणतात.
जीवसमास
ज्याद्वारे विश्वातील अनंतानंत संसारी जीवांचा इंद्रिय-संख्या व पर्याप्ति (शारीरिक-मानसिक विकासाची पूर्णता) यांच्या आधारे संक्षिप्त वर्गीकरणात समावेश केला जातो, त्याला जीवसमास म्हणतात.
पर्याप्ती
जीवाच्या आहार, शरीर, इंद्रिय, श्वासोच्छ्वास, भाषा व मन या शक्तींच्या पूर्ण निष्पत्तीला पर्याप्ती म्हणतात.
प्राण
जीवाच्या जिवंतपणाचे लक्षण असलेल्या दहा शक्तींना प्राण म्हणतात - या शक्तींचा वियोग म्हणजेच मरण.
मार्गणा
जीवांच्या विविध अवस्थांचा शोध घेण्यासाठी वापरले जाणारे चौदा दृष्टिकोन/निकष म्हणजे मार्गणा होय.
संज्ञा प्ररूपणा
आहार, भय, मैथुन व परिग्रह या चार मूलभूत सहज प्रवृत्तींना संज्ञा म्हणतात - या सर्व संसारी जीवांत अनादिकालापासून सूक्ष्म वा स्थूल रूपात असतात.