पार्श्वनाथ

पार्श्वनाथ हे तेविसावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा अश्वसेन व माता वामादेवी होत्या. त्यांचा जन्म काशी (वाराणसी) नगरीत झाला. कमठ नावाच्या तापसाने यज्ञात जाळत असलेल्या लाकडातील सर्प-जोडप्याला त्यांनी वाचवले आणि नंतर त्याच कमठाने धरणेंद्र-पद्मावतीच्या रूपात त्यांच्या तपश्चर्येत विघ्न आणण्याचा प्रयत्न केला, ही कथा अत्यंत प्रसिद्ध आहे. त्यांचे मोक्ष सम्मेदशिखर पर्वतावर झाले.

वैराग्य निमित्त 

एकदा राजकुमार पार्श्वनाथ फिरत असताना त्यांनी 'कमठ' नावाच्या तापसाला पंचाग्नी तप करताना पाहिले.पार्श्वनाथांनी आपल्या अवधीज्ञानाने पाहिले की, तापस पेटवत असलेल्या लाकडामध्ये नाग-नागिणीची जोडी जळत आहे. त्यांनी तापसाला हिंसेपासून रोखले आणि लाकूड तोडून त्या अर्धवट जळालेल्या नागांना 'नमस्कार महामंत्र' ऐकवला.मंत्राच्या प्रभावाने ते नाग-नागिण मरून स्वर्गात धरणेंद्र आणि पद्मावती नावाचे देव-देवी बनले. या घटनेमुळे कमठ तापसाच्या अज्ञानाची आणि संसारातील दुःखाची जाणीव होऊन भगवान पार्श्वनाथांना वयाच्या ३० व्या वर्षी तीव्र वैराग्य प्राप्त झाले आणि दिगंबर दीक्षा घेतली.

पहिला आहार: 

दीक्षेनंतर भगवंतांचा पहिला आहार गुलभूम (किंवा धन्यखेट) नगरीत राजा धन्य (ध्यानांबर) यांनी दिला. त्यांनी भगवंतांना क्षीर (दूध-भात/खीर) आहाराच्या रूपात अर्पण करून 'नवधा भक्ति' केली.

८४ दिवस (सुमारे ३ महिने) कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर, अहिच्छत्र (सध्याचे रामनगर, उत्तर प्रदेश) येथे धातकी (अशोक) वृक्षाखाली ध्यानस्थ असताना त्यांना चैत्र कृष्ण चतुर्थिला केवलज्ञान प्राप्त झाले.

कमठाचा उपसर्ग: ध्यानात असताना पूर्वजन्मीच्या वैरापोटी कमठ देवाने (संवर देव) त्यांच्यावर प्रचंड मुसळधार पाऊस, वादळ आणि खडकांचा वर्षाव करून घोर विघ्न (उपसर्ग) आणले. परंतु, धरणेंद्र देवाने आपल्या फणेचे छत्र करून आणि पद्मावती देवीने कमळाचे आसन देऊन भगवंतांचे रक्षण केले. भगवान मात्र स्वतःच्या ध्यानात अचल राहिले आणि त्यांनी केवलज्ञान प्राप्त केले.

केवलज्ञान प्राप्तीनंतर त्यांनी ७० वर्षे संपूर्ण आर्यावर्तात पायी विहार करून सत्य, अहिंसेचा संदेश दिला.  

दिव्यध्वनी 

समवशरणात भगवंतांच्या मुखावाचून सर्वांगातून प्रकट होणाऱ्या 'दिव्यध्वनी'द्वारे उपदेश दिला गेला.त्यांचे प्रथम गणधर स्वयंभू यांनी या दिव्यध्वनीचे संकलन करून शास्त्रांची रचना केली.

वयाच्या १०० व्या वर्षी, श्रावण शुक्ल सप्तमीच्या दिवशी, झारखंड येथील सम्मेद शिखरजी (ज्याला आज त्यांच्या नावावरून 'पारसनाथ टेकडी' म्हटले जाते) येथील 'सुवर्णभद्र कुट' वरून भगवान पार्श्वनाथांना मोक्ष प्राप्त झाला.

भगवान पार्श्वनाथांचे १० पूर्वभव मानले जातात. त्यांच्या पूर्वभवात मरुभूती नावाचा भव अत्यंत प्रसिद्ध आहे. मरुभूतीचा भाऊ कमठ याने कपटाने आणि क्रोधाने मरुभूतीची हत्या केली होती. त्यानंतर पुढील ९ जन्मांमध्ये (हत्ती, देव, विद्याधर इत्यादी भवांमध्ये) मरुभूतीचा जीव धर्माचरणाने पुढे जात राहिला, तर कमठाचा जीव क्रोधापोटी नरक आणि प्राण्यांच्या योनीत भटकत राहून प्रत्येक जन्मात पार्श्वनाथांच्या जीवाचा द्वेष करत राहिला. अंतिम जन्मात मरुभूतीचा जीव भगवान पार्श्वनाथ बनला आणि कमठाचा जीव संवर (कमठ तापस) बनला.