आराधनासार

आराधनासार हा आचार्य देवसेन (इ.स. १० वे शतक; 'दर्शनसार', 'तत्त्वसार', 'आलापपद्धती' यांचे कर्ते) यांचा सुमारे ११५ प्राकृत गाथांचा ग्रंथ आहे. 'आराधना' म्हणजे सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान, सम्यक्चारित्र व सम्यक् तप यांची एकाग्र साधना; विशेषतः जीवनाच्या शेवटी सल्लेखनाधारी 'क्षपक' साधकाने ती कशी करावी, याचे हे संक्षिप्त मार्गदर्शन आहे. यावर पं. रत्नकीर्ती यांची संस्कृत टीका आहे.

विषयनिहाय सारांश

• आराधनेचे स्वरूप (गाथा १–२०): आराधनेचे लक्षण व भेद; व्यवहार आराधना — दर्शन, ज्ञान, चारित्र व तप; निश्चय आराधना — आत्म्याचेच श्रद्धान, ज्ञान, त्यात लीनता व इच्छानिरोध; व्यवहार आराधना निश्चयाचे साधन; आराधनारहित जीवाची गती; विराधना.
• कर्मनाशाची सात स्थाने (गाथा २१–२३): आत्मज्ञानाविना आराधना नाही; कर्मक्षयासाठी अर्ह (योग्यता), संगत्याग, कषायत्याग, परीषहजय, उपसर्गसहन, इंद्रियजय व मनोनिग्रह ही सात स्थाने.
• अर्ह व परिग्रहत्याग (गाथा २४–३४): आराधनेसाठी योग्य कोण व केव्हा; निश्चय अर्ह; अंतरंग व बहिरंग परिग्रहाचा त्याग व त्याचे फल.
• कषाय, परीषह व उपसर्ग (गाथा ३५–५२): कषायरहितच संयमी व ध्यानयोग्य; ज्ञानाने परीषहांवर विजय; तीव्र वेदनेत मध्यस्थ भावना; अचेतनकृत, मनुष्यकृत व देवकृत उपसर्ग समतेने सहन करण्याची शिकवण व उदाहरणे.
• इंद्रिय व मनोनिग्रह (गाथा ५३–७४): विषयलोलुपतेचे दुष्परिणाम; इंद्रियसुख हे सुखच नव्हे; 'मनरूपी राजा' मेल्यावरच इंद्रियरूपी सैन्य पराभूत होते; मनोवृक्षाचे छेदन; शून्य (विकल्परहित) मनानेच कर्मक्षय.
• शून्यध्यान व शुद्धभाव (गाथा ७५–९०): विषयांपासून विमुख होण्याची प्रेरणा; 'शून्य' म्हणजे विकल्पांपासून शून्य, स्वभावाने नव्हे; शून्यध्यानाचे लक्षण; शुद्धभाव हेच रत्नत्रय.
• सल्लेखना व आराधनेचे फल (गाथा ९१–११५): क्षपकाचे समाधिमरण, आराधनेने मिळणारे स्वर्ग व मोक्षफल आणि ग्रंथाचा समारोप.

महत्त्व

भगवती आराधनेसारख्या विशाल ग्रंथाचा सार अल्प गाथांत देणारा हा ग्रंथ समाधिमरणाची तयारी करणाऱ्या साधकांसाठी आणि मनोनिग्रहाच्या अभ्यासासाठी विशेष उपयुक्त आहे.