आप्त मीमांसा

आप्तमीमांसा (देवागम स्तोत्र) हा आचार्य समंतभद्र (साधारण इ.स. २ रे ते ५ वे शतक; काळाविषयी मतभेद) यांचा जैन न्यायशास्त्राचा पायाभूत ग्रंथ आहे. यात ११४ कारिका असून त्या दहा परिच्छेदांत विभागलेल्या आहेत. 'आप्त' म्हणजे विश्वासार्ह, सर्वज्ञ उपदेशक; खरा आप्त कोण याची तर्कशुद्ध परीक्षा (मीमांसा) येथे केली आहे. पहिल्याच कारिकेतील 'देवागम...' या शब्दांवरून याला 'देवागम स्तोत्र' म्हणतात — ही भगवंतांची स्तुती असली तरी ती भक्तीने नव्हे तर युक्तीने केलेली आहे. यावर आचार्य अकलंकदेवांची 'अष्टशती' आणि आचार्य विद्यानंदींची 'अष्टसहस्री' या प्रसिद्ध टीका आहेत.

परिच्छेदनिहाय सारांश

• परिच्छेद १ (कारिका १–२३) — आप्ताची परीक्षा व भाव-अभाव: देवांचे आगमन, आकाशगमन, चामर इत्यादी वैभव किंवा केवळ तीर्थंकर असणे हे महानतेचे लक्षण नाही; दोष व आवरण पूर्णपणे नष्ट होऊ शकतात, म्हणून सर्वज्ञ सिद्ध होतो; युक्ती व शास्त्राशी अविरोधी वचन असलेले भगवंतच आप्त. त्यानंतर भावैकांत व अभावैकांत यांचे खंडन आणि सप्तभंगीची स्थापना.
• परिच्छेद २ (कारिका २४–३६) — अद्वैत व पृथक्त्व: सर्व एकच (अद्वैत) किंवा सर्व पूर्ण वेगळे (बौद्ध पृथक्त्व) — दोन्ही एकांतांचे खंडन; वस्तू कथंचित एक व कथंचित अनेक.
• परिच्छेद ३ (कारिका ३७–६०) — नित्य व क्षणिक: सांख्यांचा सर्वथा नित्यवाद आणि बौद्धांचा क्षणिकवाद यांतील दोष; उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्त वस्तू — घडा, मुकुट व सोन्याचा प्रसिद्ध दृष्टांत.
• परिच्छेद ४ (कारिका ६१–७२) — भेद व अभेद: कार्य-कारण, गुण-गुणी, सामान्य-विशेष यांच्यात सर्वथा भेद (न्याय-वैशेषिक) किंवा सर्वथा अभेद मानण्यातील दोष.
• परिच्छेद ५ (कारिका ७३–७५) — सापेक्ष व निरपेक्ष: धर्म-धर्मी व्यवस्था सापेक्ष असूनही वस्तुसिद्ध आहे.
• परिच्छेद ६ (कारिका ७६–७८) — हेतू व आगम: सर्व काही केवळ युक्तीने किंवा केवळ आगमाने सिद्ध होते, या एकांतांचे खंडन.
• परिच्छेद ७ (कारिका ७९–८७) — अंतरंग व बहिरंग: केवळ ज्ञानच सत्य (विज्ञानवाद) किंवा केवळ बाह्य पदार्थच सत्य, या मतांचे परीक्षण.
• परिच्छेद ८ (कारिका ८८–९१) — दैव व पुरुषार्थ: सर्व काही नशिबाने किंवा सर्व काही प्रयत्नाने — दोन्ही एकांत चुकीचे; बुद्धिपूर्वक प्रयत्नात पुरुषार्थ व अबुद्धिपूर्वक घटनांत दैव प्रधान.
• परिच्छेद ९ (कारिका ९२–९५) — पुण्य व पाप: दुसऱ्याला दुःख दिल्याने पाप व सुख दिल्याने पुण्य, किंवा स्वतःला दुःख दिल्याने पुण्य — अशा एकांतांचे खंडन; बंधाचे खरे कारण विशुद्धी-संक्लेशरूप परिणाम.
• परिच्छेद १० (कारिका ९६–११४) — बंध, स्याद्वाद व प्रमाण: अज्ञानाने बंध व ज्ञानाने मोक्ष या एकांताचे परीक्षण; प्रमाण व नय; 'स्यात्' शब्दाचा अर्थ; स्याद्वाद व केवलज्ञान दोन्ही सर्व तत्त्वांचे प्रकाशक — फरक केवळ परोक्ष व प्रत्यक्षाचा; शेवटी हितेच्छू जीवांसाठी ही मीमांसा केल्याचे निवेदन.

महत्त्व

अनेकांतवाद व सप्तभंगीची पहिली व्यवस्थित तार्किक मांडणी करणारा हा ग्रंथ जैन न्यायाचा 'मूलग्रंथ' मानला जातो. नंतरचे सर्व जैन नैयायिक — अकलंक, विद्यानंदी, माणिक्यनंदी — याच पायावर उभे आहेत.