युक्त्यनुशासन

युक्त्यनुशासन हा आचार्य समंतभद्र यांचा ६४ संस्कृत श्लोकांचा स्तोत्र-ग्रंथ आहे. रूपाने ही भगवान महावीरांची स्तुती आहे, परंतु प्रत्यक्षात ती युक्तीने (तर्काने) जिनशासनाची श्रेष्ठता सिद्ध करणारी आहे — म्हणून नाव 'युक्त्यनुशासन' (युक्तीला अनुसरून केलेले शासन/उपदेश). आप्तमीमांसेप्रमाणेच यात विविध एकांत मतांचे खंडन करून अनेकांताची स्थापना केली आहे. आचार्य विद्यानंदींची संस्कृत टीका यावर प्रसिद्ध आहे.

विषयानुसार सारांश

• स्तुतीची प्रस्तावना (श्लोक १–७): गुणांच्या समुद्राची पूर्ण स्तुती अशक्य, तरीही धैर्याने स्तुती; भगवंत शुद्ध, शक्तिमान, अनुपम व शांत; जिनशासनाची निंदा का होते — ते समजून न घेतल्यामुळे; जिनशासनाचे स्वरूप.
• एकांत मतांत बंध-मोक्ष असंभव (श्लोक ८–१०): एकांतवादात बंध, मोक्ष व त्यांची कारणे घडत नाहीत; केवळ 'स्वभाव' या हेतूने एकांत सिद्ध होत नाही; अवक्तव्य एकांतातील दोष.
• बौद्ध मतांचे परीक्षण (श्लोक ११–३४): क्षणिकवाद (निरन्वय विनाश, आकस्मिक विनाश, लोकव्यवहाराचा लोप), विज्ञानाद्वैत व संवेदनाद्वैत ('मुक्याच्या भाषेसारखे प्रलाप'), शून्यवाद, चतुष्कोटी, निर्विकल्पक प्रत्यक्ष — या सर्वांत बंध-मोक्ष, शुभाशुभ कर्म व कर्ता घडत नाहीत.
• चार्वाक व मीमांसक (श्लोक ३५–३९): पंचमहाभूतांपासून चैतन्याची उत्पत्ती या चार्वाक मताचे खंडन; स्वच्छंद आचाराचा पुरस्कार; हिंसक यज्ञाने स्वर्ग या मीमांसक मताचे खंडन.
• अनेकांताची स्थापना (श्लोक ४०–६४): वस्तू सामान्य-विशेषात्मक; 'एव' (च) व 'स्यात्' या शब्दांचा योग्य प्रयोग; सप्तभंगी; सापेक्ष नय सम्यक् व निरपेक्ष नय मिथ्या; भगवंतांचे शासन 'सर्वोदय तीर्थ' — सर्वांचे कल्याण करणारे — ही प्रसिद्ध घोषणा; स्तुतीचा समारोप.

महत्त्व

भक्ती आणि तर्क यांचा अनोखा संगम असलेला हा ग्रंथ भारतीय दर्शनांच्या तुलनात्मक अभ्यासासाठी अत्यंत मोलाचा आहे. 'सर्वोदय' हा शब्द जैन वाङ्मयात प्रथम याच ग्रंथात आढळतो, असे मानले जाते.