स्वामी अपेक्षा योग व आश्रव

मनाची, वचनाची (वाणीची) आणि शरीराची हालचाल किंवा त्यांविषयीचे स्पंदन म्हणजेच योग होय. आत्म्यामध्ये असणाऱ्या योगशक्तीमुळेच कर्मपुद्गल आत्म्याकडे आकर्षित होतात.

1. भावयोग: आत्म्याचे मन, वचन आणि कायेच्या ग्रहणाविषयीचे परिणाम (विचार, इच्छा इ.).
2. द्रव्ययोग: मन, वचन आणि कायेची भौतिक (पुद्गलमय) हालचाल.

योग आणि आश्रवाचा संबंध (कसे घडते कर्म?)

• मनोयोग: मनातील शुभ किंवा अशुभ विचारांमुळे मानसिक कर्मांचा आश्रव होतो.
• वचनयोग: बोलण्यातील सत्य, असत्य किंवा इतर वाणीच्या हालचालींमुळे भाषेचे कर्म येते.
• काययोग: शरीराच्या हालचालींमुळे शारीरिक कर्मांचा आश्रव होतो.

योग निमित्त आश्रवाचे मुख्य प्रकार
कर्मांच्या आगमनात योगाची भूमिका महत्त्वाची असते. योगामुळे होणाऱ्या आश्रवाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात:
ईर्यापथ आश्रव:

• आत्म्यामध्ये कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ) नसले तरी केवळ योगामुळेही कर्मे येतात, ज्याला ईर्यापथ आश्रव म्हणतात.
• हा केवळ योगामुळे (मन, वचन, कायेच्या सामान्य हालचालींमुळे) होतो.
• यात कषायांचा (राग-द्वेषाचा) अभाव असतो.
• हा आश्रव अतिशय अल्पकाळ टिकणारा असतो आणि योग थांबताच त्याची निर्जरा होऊन जाते. (उदा. अरहत किंवा केवली भगवंतांना कषाय नसतात, पण शरीर-वचनाची हालचाल असल्यामुळे ईर्यापथ आश्रव होतो, परंतु तो बंधनाला कारणीभूत ठरत नाही.)

साम्परायिक आश्रव:

• कषायांसोबत जेव्हा योग असतो, तेव्हा कर्मांचे घट्ट बंधन होते, ज्याला साम्परायिक आश्रव म्हणतात.
• जेव्हा योगाच्या निमित्ताने कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ) जोडले जातात, तेव्हा कर्मांचे दीर्घकाळ टिकणारे बंधन होते.
• या आश्रवामुळे जीव संसारात (जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात) अडकतो.

निष्कर्ष
जोपर्यंत जीवामध्ये मन, वचन आणि कायेचा योग चालू आहे, तोपर्यंत कर्मांचे येणे (आश्रव) चालूच राहते. कर्मबंध पूर्णपणे रोखण्यासाठी आणि मोक्षप्राप्तीसाठी योग आणि कषाय या दोन्हीवर नियंत्रण मिळवणे गरजेचे असते. मुनी महाराज शुक्लध्यान किंवा योगनिरोध (संकीर्ण योग) याद्वारे योगाची गती मंद करून आश्रव थांबवण्याचा प्रयत्न करतात.