एवंभूत नय

1. ज्या नयामध्ये वर्तमान क्रियेची प्रधानता असते तो एवंभूत नय आहे।
ज्या शब्दाचा ज्या क्रियारूप अर्थ आहे, त्या रूप क्रियेने परिणत असताना त्याच समयी त्या शब्दाचा प्रयोग करणे युक्त आहे, अन्य नाही, असा ज्या नयाचा अभिप्राय आहे तो एवंभूत नय आहे। या नयामध्ये पदांचा संपात होत नाही, कारण जे स्वरूप आणि काळाच्या अपेक्षेने भिन्न आहेत त्यांना एक मानण्यात विरोध येतो।

2. वर्तमानकाळी जो जशी क्रिया करतो त्यावरून त्या नावाने संबोधणे.

स्वरूप: हा सात नयांपैकी सर्वात सूक्ष्म नय आहे. समभिरूढ नय व्युत्पत्तीनुसार अर्थभेद मानतो; एवंभूत नय म्हणतो की ती व्युत्पत्ती ज्या क्रियेवर आधारित आहे, ती क्रिया ज्या क्षणी चालू आहे, त्याच क्षणी तो शब्द त्या पदार्थाला लागू होतो.

दृष्टांत: देवराज जेव्हा ऐश्वर्य भोगत असेल तेव्हाच तो "इंद्र", सामर्थ्य दाखवत असेल तेव्हाच "शक्र", आणि नगर नष्ट करत असेल तेव्हाच "पुरंदर". "गौ" (गाय — जी चालते ती) ही गाय चालत असतानाच गौ आहे, बसलेली असताना नाही. पूजा करत असतानाच व्यक्ती "पुजारी" आहे.

साधनेत उपयोग: या नयाने आत्मा ज्या क्षणी ज्ञानोपयोगात आहे त्या क्षणीच तो "ज्ञानी" आणि सामायिकात आहे तेव्हाच "सामायिकी" — म्हणजे नावाने नव्हे, तर प्रत्यक्ष भावाने धर्मी होण्याची प्रेरणा मिळते.

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः॥१.३३॥ नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे सात नय आहेत.

येनात्मना भूतस्तेनैवाध्यवसाययतीति एवंभूतः। जो पदार्थ ज्या क्रियेने युक्त आहे, त्याला त्याच क्रियेच्या वेळी त्या शब्दाने जाणणे म्हणजे एवंभूत नय.