समभिरुढ नय

1. एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ होत असतांना त्याचा लोप करून जो रूढ अर्थ असेल तोच अर्थ समजणे.

2. नाना अर्थांचे समभिरोहण करणारा समभिरूढ नय आहे. कारण जो नाना अर्थांना 'सम' अर्थात् सोडून प्रधानतेने एक अर्थात रूढ होतो तो समभिरूढ नय आहे. जसे 'गो' या शब्दाचे वचन आदि अनेक अर्थ आढळतात, तथापि तो 'पशु' अर्थात रूढ आहे.

स्वरूप: शब्द नय लिंग-वचन भिन्न असल्यास अर्थभेद मानतो; समभिरूढ नय त्याहून सूक्ष्म आहे — तो लिंग-वचन समान असले तरी प्रत्येक पर्यायवाची शब्दाचा व्युत्पत्तीनुसार वेगळा अर्थ मानतो. "नानार्थसमभिरोहणात्" — प्रत्येक शब्द आपापल्या वेगळ्या अर्थावर आरूढ असतो.

दृष्टांत: इंद्र, शक्र आणि पुरंदर हे तिन्ही देवराजाचे नाव आहेत. पण "इंद्र" म्हणजे ऐश्वर्य भोगणारा, "शक्र" म्हणजे सामर्थ्यवान आणि "पुरंदर" म्हणजे नगरांचा विध्वंस करणारा — म्हणून समभिरूढ नयाने हे तीन शब्द एकाच व्यक्तीचे तीन वेगळे गुण सांगतात.

महत्त्व: तीर्थंकरांच्या १००८ नावांचा अर्थ समजताना हा नय उपयोगी आहे — प्रत्येक नाव त्यांचा एक वेगळा गुण प्रकट करते.

नानार्थसमभिरोहणात् समभिरूढ:

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः॥१.३३॥ नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे सात नय आहेत.