नैगम नय

१. भूत, भावी, वर्तमान काळाच्या भेदाने नैगम नय तीन प्रकारचा आहे.

२. वस्तु वर्तमानकाळी निष्पन्न असो व नसो, तिच्या संकल्पमात्रावरून अर्थबोध करणे.
द्रव्य-गुण-पर्याय यापैकी कोणत्याही एका अंशरूपाने वस्तूला ग्रहण करणे.

स्वरूप: "निगम" म्हणजे संकल्प. सर्वार्थसिद्धीनुसार (१.३३) अपूर्ण कार्याच्या संकल्पमात्राला ग्रहण करणारा नय म्हणजे नैगम नय. हा सर्वात व्यापक विषय असलेला नय आहे, कारण तो सामान्य आणि विशेष दोन्हींना (गौण-मुख्य करून) ग्रहण करतो.

दृष्टांत: हातात कुऱ्हाड घेऊन जंगलाकडे जाणाऱ्या माणसाला विचारले "कुठे जातोस?", तर तो म्हणतो "प्रस्थ (धान्य मोजण्याचे माप) आणायला जातो" — जरी अजून लाकूडही तोडलेले नाही. पाणी-सरपण आणत असलेली व्यक्ती म्हणते "मी भात शिजवत आहे." हे सर्व नैगम नयाचे कथन आहे.

तीन प्रकार: भूत नैगम — भूतकाळातील घटनेला वर्तमानात सांगणे, जसे दिवाळीच्या दिवशी "आज महावीर भगवान मोक्षाला गेले." भावी नैगम — होणाऱ्या गोष्टीला झालेले मानणे, जसे अरिहंतांना "सिद्ध" म्हणणे. वर्तमान नैगम — सुरू झालेले पण अपूर्ण कार्य पूर्ण मानणे, जसे "भात शिजत आहे."

निगमः संकल्प: | संकल्पमात्रग्राही नैगमः

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः॥१.३३॥ नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे सात नय आहेत.