नय

१. द्रव्यार्थिक नय, पर्यायार्थिक नय, नैगम नय, संग्रह नय, व्यवहार नय, ऋजुसूत्र नय, शब्द नय, समभिरूढ नय, एवंभूत नय हे नव नय मानले गेले आहेत.

२. मति, श्रुत, आगम आदि प्रमाणज्ञान आहेत. त्या प्रमाणज्ञानाची सिद्धि नयज्ञानाशिवाय होऊ शकत नाही.

वस्तूच्या सर्व अंशाला ग्रहण करणाऱ्या ज्ञानाला प्रमाण म्हणतात. वस्तूच्या एक एक अंशाचे ज्ञान झाल्याशिवाय सर्व अंशाचे ज्ञान होऊ शकत नाही.

प्रमाणज्ञान होण्यासाठी नयज्ञान हा प्राथमिक उपाय आहे.

३. संपूर्ण नयांचे निश्चयनय आणि व्यवहारनय असे दोन मूळ भेद आहेत. निश्चयाचे हेतु द्रव्यार्थिक नय आहे आणि साधनाचे हेतु अर्थात व्यवहाराचे हेतु पर्यायार्थिक नय आहे.
निश्चयनय द्रव्यात स्थित आहे आणि व्यवहारनय पर्यायात स्थित आहे.

नय म्हणजे काय: प्रत्येक वस्तू अनंत धर्मात्मक आहे — ती एकाच वेळी नित्यही आहे आणि अनित्यही, एकही आहे आणि अनेकही. या सर्व धर्मांना एकत्र जाणणारे ज्ञान म्हणजे प्रमाण, आणि त्यांपैकी एका धर्माला मुख्य करून, बाकीच्यांना गौण ठेवून जाणणारे ज्ञान म्हणजे नय. आलापपद्धतीनुसार नय म्हणजे प्रमाणाने ग्रहण केलेल्या वस्तूचा एक अंश, श्रुतज्ञानाचा एक विकल्प, किंवा ज्ञात्याचा अभिप्राय. सर्वार्थसिद्धीत (१.६) म्हटले आहे की प्रमाण सकलादेशी (संपूर्ण वस्तू सांगणारे) आणि नय विकलादेशी (अंश सांगणारे) आहे.

दृष्टांत: एक पुरुष एकाच वेळी कोणाचा पिता, कोणाचा पुत्र, कोणाचा भाऊ आणि कोणाचा पती असतो. "हा पिता आहे" हे वाक्य खरे आहे, पण केवळ त्याच्या पुत्राच्या अपेक्षेने. प्रत्येक नाते हा एक नय आहे; सर्व नाती मिळून त्या पुरुषाचे पूर्ण ज्ञान म्हणजे प्रमाण. "हा फक्त पिताच आहे, पुत्र नाहीच" असे म्हटले तर तो दुर्नय (मिथ्या नय) होतो.

सुनय आणि दुर्नय: आचार्य समंतभद्र आप्तमीमांसेत (कारिका १०८) सांगतात — परस्परांची अपेक्षा ठेवणारे नय सम्यक् (सुनय) आहेत, आणि इतर दृष्टिकोनांचा निषेध करणारे निरपेक्ष नय मिथ्या (दुर्नय) आहेत. आचार्य सिद्धसेन सन्मतितर्कात म्हणतात — जितके बोलण्याचे मार्ग तितके नय, आणि जितके एकांतिक आग्रह तितकी अन्य मते. म्हणजेच विविध दर्शनांचे मतभेद हे एकेका नयाला संपूर्ण सत्य मानल्यामुळे निर्माण होतात.

नयांचे भेद: सन्मतितर्कानुसार (१.३) तीर्थंकरांच्या वचनांचे मूळ दोन नय आहेत — द्रव्यार्थिक (वस्तूचे कायम, सामान्य स्वरूप पाहणारा) आणि पर्यायार्थिक (बदलणाऱ्या, विशेष अवस्था पाहणारा). त्यांचा विस्तार म्हणजे तत्त्वार्थसूत्रात (१.३३) सांगितलेले सात नय — नैगम, संग्रह, व्यवहार (हे तीन द्रव्यार्थिक) आणि ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ, एवंभूत (हे चार पर्यायार्थिक). पहिले चार अर्थनय (पदार्थावर आधारित) आणि शेवटचे तीन शब्दनय (शब्दावर आधारित) आहेत. यातील प्रत्येक पुढचा नय आधीच्यापेक्षा सूक्ष्म आणि कमी विषय असलेला आहे. अध्यात्म ग्रंथांमध्ये (समयसार इ.) निश्चय आणि व्यवहार या दुसऱ्या दृष्टीने नयांचे वर्णन येते.

नय आणि अनेकांत: नय हे अनेकांत (वस्तूचे अनेक धर्म) समजण्याचे साधन आहे, आणि स्याद्वाद (सप्तभंगी) हे ते सांगण्याची पद्धत आहे. नयज्ञानाने इतरांच्या दृष्टिकोनाचा आदर करण्याची, आग्रह सोडण्याची आणि विवाद मिटवण्याची वृत्ती निर्माण होते — म्हणून जैन दर्शनात नयवादाला वैचारिक अहिंसा म्हटले जाते.

प्रमाणनयैरधिगमः॥१.६॥ जीवादी तत्त्वांचे ज्ञान प्रमाण आणि नय यांच्याद्वारे होते.

प्रमाणेन वस्तुसंगृहीतार्थैकांशो नयः, श्रुतविकल्पो वा, ज्ञातुरभिप्रायो वा नयः। प्रमाणाने ग्रहण केलेल्या वस्तूच्या एका अंशाला जाणणे म्हणजे नय; किंवा नय म्हणजे श्रुतज्ञानाचा एक विकल्प, किंवा जाणणाऱ्याचा अभिप्राय (दृष्टिकोन).

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः॥१.३३॥ नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे सात नय आहेत.

तित्थयरवयणसंगहविसेसपत्थारमूलवागरणी। दव्वट्ठिओ य पज्जवणओ य सेसा वियप्पा सिं॥१.३॥ तीर्थंकरांच्या वचनांतील सामान्य (संग्रह) आणि विशेष (विस्तार) यांचे मूळ प्रतिपादक द्रव्यार्थिक आणि पर्यायार्थिक हे दोन नय आहेत; बाकी सर्व नय यांचेच भेद आहेत.

जावइया वयणवहा तावइया चेव होंति णयवाया। जावइया णयवाया तावइया चेव परसमया॥३.४७॥ जितके बोलण्याचे मार्ग आहेत तितके नय आहेत; आणि जितके (एकांतिक) नयवाद आहेत तितकेच अन्य मत (परसमय) आहेत.

मिथ्यासमूहो मिथ्या चेन्न मिथ्यैकान्ततास्ति नः। निरपेक्षा नया मिथ्या सापेक्षा वस्तु तेऽर्थकृत्॥१०८॥ एकमेकांची अपेक्षा न ठेवणारे (निरपेक्ष) नय मिथ्या आहेत; परस्परसापेक्ष नयच वस्तूचे यथार्थ ज्ञान करून देतात.