समिति

समिती हे कर्म संवराचे (नवीन कर्म रोखण्याचे) दुसरे महत्त्वाचे साधन आहे.
समिती या शब्दाचा अर्थ योग्य, सम्यक आणि अतिशय सावधगिरीने केलेली प्रवृत्ती असा होतो. गृहस्थ जीवन असो वा मुनी जीवन, दैनंदिन व्यवहार करताना कोणाच्याही हातून सूक्ष्म किंवा स्थूल हिंसा होऊ नये म्हणून पूर्ण विवेकाने आणि जागरूकतेने क्रिया करणे म्हणजेच समिती होय.

          ईर्याभाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (९/४)
अर्थ: ईर्या, भाषा, एषणा, आदान-निक्षेपण आणि उत्सर्ग (प्रतिष्ठापन) या ५ समित्या आहेत.
        सम्यक् प्रवृत्तिः समितिः।-- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: अहिंसेचे रक्षण करण्यासाठी जीवदया आणि संयमाने युक्त झालेली योग्य प्रवृत्ती म्हणजेच समिती होय.
        जीवदया-परीणामो समितीणं कारणं हवे जम्हा। -- नियमसार
५ समित्यांचे स्वरूप
१. ईर्या समिती (मार्ग चालण्याची सावधगिरी)

• स्वरूप: रस्त्याने चालताना पुढे चार हात (सुमारे ६ फूट) जमीन निरखून, पाहून आणि काळजीपूर्वक चालणे.
• उद्देश: जमिनीवर असलेले किडे, मुंग्या किंवा सूक्ष्म जीव पायाखाली चिरडले जाऊ नयेत यासाठी ईर्या समिती पाळली जाते.
• नियम: रात्रीच्या वेळी किंवा अंधारात चालणे टाळले जाते.

२. भाषा समिती (बोलण्याची सावधगिरी)

• स्वरूप: कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ), हास्य आणि प्रमादाचा त्याग करून नेहमी हितकारक, प्रिय, मोजके (मित) आणि धर्मसम्मत बोलणे.
• उद्देश: आपल्या शब्दांमुळे कोणाचेही मन दुखावले जाऊ नये आणि असत्य किंवा हिंसक भाषेचा प्रयोग होऊ नये.

३. एषणा समिती (आहार आणि उपकरणांची शुद्धी)

• स्वरूप: मुनी भगवंतांनी आहारासाठी निघताना ४६ दोष आणि ३२ अंतराय (अडथळे) टाळून पूर्णपणे निर्दोष, शुद्ध आणि अहिंसक आहार ग्रहण करणे.
• उद्देश: आहाराच्या निमित्ताने कोणतीही हिंसा होऊ नये आणि केवळ शरीर टिकवून ध्यानासाठी लागणारी ऊर्जा मिळावी.

४. आदान-निक्षेपण समिती (वस्तू उचलणे व ठेवणे)

• स्वरूप: शास्त्र, पिंछी, कमंडलू किंवा कोणतीही गृहोपयोगी वस्तू उचलताना अथवा खाली ठेवताना ती जागा आणि वस्तू डोळ्यांनी नीट पाहून, पिंछीने (मोराच्या पिसाने) हळूवार पुसून मगच ठेवणे.
• उद्देश: वस्तूखाली दाबले जाऊन कोणत्याही सूक्ष्म जिवाचा घात होऊ नये.

५. प्रतिष्ठापन / उत्सर्ग समिती (मल-मूत्र त्यागाची सावधगिरी)

• स्वरूप: शरीरातील मलमूत्र, थुंकी किंवा कचरा अशा जागी टाकणे जिथे कोणतेही जीवजंतू नसतील, जी जागा एकांत, वाळलेली आणि जीवविरहित असेल.
• उद्देश: शरीराच्या टाकाऊ पदार्थांमुळे इतर प्राण्यांना त्रास किंवा सूक्ष्म जिवांची हिंसा होऊ नये.

'गुप्ती' आणि 'समिती' यातील फरक
जैन तत्त्वज्ञानात समिती आणि गुप्ती या दोन्ही संवराच्या क्रिया असल्या तरी त्यांच्यात सूक्ष्म फरक आहे:

• समिती (प्रवृत्ती रूप): जेव्हा साधू किंवा श्रावक धर्माचरणासाठी किंवा आवश्यक दैनंदिन क्रियांसाठी चालतात, बोलतात किंवा आहार घेतात, तेव्हा त्यांनी अत्यंत काळजीपूर्वक आणि सावधगिरीने प्रवृत्त होणे म्हणजेच समिती होय (उदा. पाहून चालणे - ईर्या समिती).
• गुप्ती (निवृत्ती रूप): जेव्हा मन, वचन आणि शरीराची प्रवृत्ती पूर्णपणे थांबवून त्यांना अचल/शांत केले जाते, तेव्हा त्याला गुप्ती म्हणतात.
• सोप्या शब्दात: समिती म्हणजे योग्य मार्गाने काळजीपूर्वक क्रिया करणे आणि गुप्ती म्हणजे क्रिया पूर्णपणे रोखून आत्म्यात लीन होणे.

थोडक्यात सांगायचे तर: ५ समित्या हे अहिंसा धर्माचे व्यावहारिक रूप आहेत. दिगंबर मुनी या ५ समित्यांचे पूर्ण महाव्रतांसोबत निर्दोष पालन करतात, तर श्रावक आपल्या दैनंदिन जीवनात या भावनांचा देशरूपाने (अंशतः) आश्रय घेतात.