(दस/दश) धर्म
दश धर्म म्हणजे आत्म्याचे अंगभूत, मूळ आणि स्वभाविक गुण आहेत. कर्मांच्या प्रभावामुळे आत्म्यात उत्पन्न होणाऱ्या विकारांचा नाश करून स्वतःच्या मूळ स्वभावात लीन होणे.
दश धर्मांचे स्वरूप
१. उत्तम क्षमा
१. उत्तम क्षमा
- स्वरूप: दुसऱ्याने अपकार, अपमान किंवा त्रास दिला तरी मनामध्ये क्रोधाची भावना न आणणे आणि शांत राहणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: क्रोधावर विजय मिळवणे. स्वतःच्या चुकीबद्दल दुसऱ्याची क्षमा मागणे आणि दुसऱ्याच्या चुकीबद्दल त्याला क्षमा करणे.
- स्वरूप: जाती, कुळ, रूप, धन, बल, ज्ञान किंवा तपाचा अहंकार (मान) न बाळगणे आणि सर्वांशी नम्रतेने वागणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: अहंकार हा आत्मज्ञानातील मोठा अडथळा आहे. 'मी केवळ एक सामान्य आत्मा आहे' या भावाने स्वाभिमान जपणे पण अहंपणा सोडणे.
- स्वरूप: मन, वचन आणि काया (कृती) या तिन्हींमध्ये कपट (मायाचार) न ठेवता सरळपणा ठेवणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: मनात एक, ओठांवर दुसरे आणि कृतीत तिसरेच असा व्यवहार न करता निष्कपट जीवन जगणे.
- स्वरूप: अंतःकरणातील लोभ, तृष्णा आणि लालसा यांचा त्याग करून आत्म्याची आणि विचारांची शुद्धी करणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: केवळ शरीराची बाह्य सफाई म्हणजे शौच नाही; बाह्य वस्तू गोळा करण्याची तीव्र इच्छा (लोभ) सोडणे म्हणजे शौच धर्म.
- स्वरूप: हितकारक, मित (मर्यादित) आणि प्रिय सत्य बोलणे. आत्मद्रव्याच्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: ज्या वचनामुळे प्राण्यांची हिंसा होते किंवा त्रास होतो, ते असत्य मानले जाते. सत्याचे आचरण आत्म्याला सन्मार्गावर ठेवते.
- स्वरूप: पाचही इंद्रिये (स्पर्श, रस, गंध, चक्षु, कर्ण) आणि मनावर ताबा ठेवणे, तसेच ६ कायांच्या जीवांचे (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, वनस्पती आणि त्रस) रक्षण करणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: असंयमी जीवन आत्म्याला संसारात अडकवते; संयम आत्म्याला मोक्षाकडे नेतो.
- स्वरूप: कर्मांची निर्जरा करण्यासाठी (कर्म जाळण्यासाठी) आणि आत्मशक्ती वाढवण्यासाठी इच्छांचा निरोध करणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: यात ६ बाह्य तप (उदा. उपवास, अनशन) आणि ६ आंतरिक तप (उदा. स्वाध्याय, ध्यान, प्रायश्चित्त) यांचा समावेश होतो.
- स्वरूप: पात्रांना दान देणे आणि आत्म्याला बंधनात टाकणाऱ्या बाह्य व आंतरिक वस्तूंचा मोह सोडणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: ज्ञानी जीवांसाठी त्याग हा केवळ वस्तू सोडणे नसून, परद्रव्यावरील ममत्व (आसक्ती) सोडणे हा आहे.
- स्वरूप: "या जगात माझे स्वतःचे (आत्म्याव्यतिरिक्त) काहीही नाही" अशी खरी दृष्टी ठेवणे.
- आध्यात्मिक दृष्टी: बाह्य १० परिग्रह (धन, धान्य, घर इ.) आणि आंतरिक १४ परिग्रह (क्रोध, मान, माया इ.) यांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहणे.
- स्वरूप: सर्व कामवासनांचा त्याग करून स्वतःच्या आत्मरूपात (ब्रह्मात) लीन असणे. ('ब्रह्मणि चरति इति ब्रह्मचर्यम्').
- आध्यात्मिक दृष्टी: केवळ शारीरीक संयम नव्हे, तर आत्म्याच्या शुद्ध स्वभावात रममाण होणे हाच निश्चय ब्रह्मचर्य धर्म आहे.