अप्रमत्ताविरत गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात संज्वलन कषाय आणि नोकषायांचा इतका मंद क्षयोपशम असतो की १५ ही प्रकारचे प्रमाद पूर्णपणे नष्ट होतात आणि मुनींचे परिणाम निज-आत्म्याच्या ध्यानात (स्वरूपात) पूर्णपणे स्थिरावतात, त्याला 'अप्रमत्तसंयत गुणस्थान' म्हणतात.

सहाव्या गुणस्थानातील बाह्य क्रिया आणि सूक्ष्म प्रमाद ओलांडून जेव्हा दिगंबर मुनी पूर्णपणे अंतर्मुख होऊन आत्मध्यानात लीन होतात, तेव्हा या गुणस्थानाची प्राप्ती होते.
अ + प्रमत्त + संयत = अप्रमत्तसंयत.
अप्रमत्त: प्रमादरहित (पूर्ण सावधान, एकाग्र आणि प्रमादाचा अभाव).
संयत: सकल संयमी (सर्व महाव्रतांचे पूर्ण पालन करणारे).
    संजमणाणसमुिद्धं संजदकज्जं च मणहरं णिम्मलं।
    पमादरहिदो जो हु सो अप्पमत्तो त्ति णििद्दट्ठो॥ - गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ४५
अर्थ: जो महामुनी सकल संयम आणि ज्ञानाने समृद्ध आहे, ज्याची सर्व कार्ये निर्मळ आहेत आणि जो सर्व प्रकारच्या प्रमादांपासून मुक्त आहे, त्याला आगमात 'अप्रमत्तसंयत' म्हटले आहे.

या गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे

• पूर्ण ध्यानस्थ अवस्था: या गुणस्थानात मुनी आहार, विहार, उपदेश किंवा शास्त्रलेखन यांसारख्या कोणत्याही बाह्य क्रिया करत नाहीत. ते निज-आत्म्याच्या अनुभूतीत मग्न असतात (धर्मध्यान व शुक्लध्यानाच्या आरंभिक अवस्थेत स्थिर होतात)
• प्रमादाचा पूर्ण अभाव: ६ व्या गुणस्थानात असणारे १५ प्रकारचे प्रमाद या गुणस्थानात पूर्णपणे गळून पडतात.
• हे गुणस्थान अंतर्मुहूर्तापेक्षा जास्त काळ टिकत नाही - एकतर मुनी सहाव्या गुणस्थानाकडे परत येतात किंवा आठव्या गुणस्थानाकडे (अपूर्वकरणाकडे) पुढे जाऊन उपशम श्रेणी वा क्षपक श्रेणी जातात.
• श्रेणीारोहणाचा पाया: मुनींच्या  मोक्षाकडे नेणारी श्रेणी (उपशम श्रेणी किंवा क्षपक श्रेणी) याच ७ व्या गुणस्थानातून होते.

अप्रमत्तसंयत गुणस्थानाचे २ मुख्य प्रकार

• स्वस्थान अप्रमत्तसंयत: जेव्हा मुनी ७ व्या गुणस्थानातून आत्मध्यानाचा आनंद घेऊन पुन्हा ६ व्या गुणस्थानात (प्रमत्त अवस्थेत) येतात आणि ६ व्या व ७ व्या गुणस्थानात झुलत राहतात.
• सातिशय अप्रमत्तसंयत: जेव्हा मुनी आत्मध्यानात इतके लीन होतात की त्यांना पूर्व-विशुद्धी प्राप्त होते आणि तेथून ते थेट ८ व्या गुणस्थानात (श्रेणीवर) प्रवेश करण्यासाठी सज्ज होतात.

कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: प्रमादाचे पूर्ण उपशमन झाल्याने बंधहेतूंपैकी प्रमाद हा हेतू निष्क्रिय होतो; फक्त सूक्ष्म कषाय व योग हे दोनच बंधहेतू शिल्लक राहतात, त्यामुळे कर्मबंध अत्यंत अल्प व शुभ स्वरूपाचा होतो.

संवर-निर्जरा: प्रमादाच्या पूर्ण अभावामुळे संवर येथे उच्च पातळीवर पोहोचतो आणि ध्यानसाधनेमुळे निर्जराही तीव्र गतीने होते. हीच अवस्था पुढील अपूर्वकरण गुणस्थानाची (उपशम/क्षपक श्रेणीची) सिद्धता (पूर्वतयारी) मानली जाते.

थोडक्यात सांगायचे तर: अप्रमत्तसंयत गुणस्थान म्हणजे भावलिंगी दिगंबर मुनींच्या 'शुद्धोपयोग' आणि 'लीन आत्मध्यानाची' ती पावन पायरी आहे, जिथून आत्म्याला केवलज्ञान आणि मोक्ष मिळवण्याचा खरा मार्ग (श्रेणी) उघडतो.

संजमणाणसमुिद्धं संजदकज्जं च मणहरं णिम्मलं। पमादरहिदो जो हु सो अप्पमत्तो त्ति णििद्दट्ठो॥ गाथा ४५

लब्धिसार

क्षपणासार