अपूर्वकरण गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात मुनींचे आत्मध्यानातील परिणाम क्षणाक्षणाला इतके अभूतपूर्व आणि विशुद्ध होतात, समान समयात प्रवेश करणाऱ्या सर्व जीवांचे परिणाम एकमेकांहून भिन्न, परंतु प्रत्येक समयी पूर्वीपेक्षा अधिकाधिक विशुद्ध होत जातात, म्हणून याला अपूर्वकरण म्हणतात.

सातव्या (अप्रमत्तसंयत) गुणस्थानात आत्मध्यानाची पराकाष्ठा गाठल्यानंतर, जेव्हा दिगंबर मुनी कर्मांचा उपशम किंवा क्षय करण्यासाठी श्रेणीारोहण (उपशम किंवा क्षपक श्रेणी) सुरू करतात, तेव्हा ते या आठव्या गुणस्थानात प्रवेश करतात.
शब्दाचा अर्थ: अ + पूर्व + करण = अपूर्वकरण.
अपूर्व: जे यापूर्वी कधीही अनुभवले नाही, अत्यंत अनोखे.
करण: आत्म्याचे विशुद्ध परिणाम (अध्यवसाय/भाव).
    जम्हा पुव्वाणि जहा अपुव्वाणि करणाणि होति पट्टम्मे।
    तम्हा अपुव्वकरणं गुणणिद्देसो त्ति णििद्दट्ठो॥ गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ५२
अर्थ: ज्या गुणस्थानात प्रवेश केल्यावर आत्म्याचे परिणाम पूर्वी कधीही न झालेले असे अपूर्व (अत्यंत शुद्ध) होतात, त्याला आचार्यांनी 'अपूर्वकरण गुणस्थान' म्हटले आहे.
या गुणस्थानातील ५ मुख्य अतिशय (अपूर्व कार्ये)

या गुणस्थानात प्रवेश करताच आत्म्याच्या ध्यानाग्नितून कर्मांच्या स्थितीवर ५ अत्यंत सूक्ष्म व शक्तिशाली प्रक्रिया (अतिशय) सुरू होतात. 

• स्थितिघात: कर्मांच्या राहण्याचा कालावधी (आयुष्य सोडून) घटवणे.
• रसघात: पाप कर्मांची फळ देण्याची तीव्रता (अनुभाग) नष्ट करणे किंवा कमी करणे.
• गुणश्रेणी निर्जरा: कर्मांची जास्तीत जास्त गळती (निर्जरा) क्रमाने वाढवणे.
• गुणसंक्रमण: पाप प्रकृतींना शुभ प्रकृतींमध्ये बदलणे.
• अपूर्व स्थितिबंध: नवीन बांधल्या जाणाऱ्या कर्मांचा कालावधी अत्यंत कमी असणे.

दोन श्रेणींचे उगमस्थान
या गुणस्थानापासून मुनींच्या आत्मसाधनेचे दोन मार्ग (श्रेणी) स्पष्ट होतात:

• उपशम श्रेणी: मोहनीय कर्मांना शांत करत/दाबत वर जाणे (या मार्गाने ११ व्या गुणस्थानातून जीव खाली पडू शकतो).
• क्षपक श्रेणी: मोहनीय कर्मांचा समूळ नाश (क्षय) करत वर जाणे (या मार्गाने गेलेला जीव थेट १३ व्या गुणस्थानात केवली बनतो आणि मोक्षास जातो).

कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: संज्वलन कषायांचे तीव्र दमन/नाश सुरू होते. कर्मांच्या स्थिती व अनुभागात (रसात) मोठ्या प्रमाणात घट होते (स्थितिघात, अनुभागघात), तसेच अशुभ कर्मांचे शुभ कर्मांत संक्रमण (गुणसंक्रमण) वेगाने होते.

संवर-निर्जरा: प्रत्येक समयी मागील समयापेक्षा असंख्यातपट अधिक निर्जरा होते (गुणश्रेणी निर्जरा) - ही संकल्पना लब्धिसार व क्षपणासार या ग्रंथांत सविस्तर वर्णिली आहे. संवरही उत्तरोत्तर वाढत जातो.

जम्हा पुव्वाणि जहा अपुव्वाणि करणाणि होति पट्टम्मे। तम्हा अपुव्वकरणं गुणणिद्देसो त्ति णििद्दट्ठो॥ गाथा ५२

लब्धिसार

क्षपणासार