अन्यत्व भावना

एकत्व अनुप्रेक्षेत 'मी एक आहे' असे विधिरूप चिंतन असते, तर अन्यत्व अनुप्रेक्षेत 'देहादी पदार्थ माझ्यापासून भिन्न आहेत' असे निषेधरूप चिंतन असते. देह, सुवर्ण, बांधव, इंद्रियसुख — हे सर्व कर्माधीन असल्याने विनाशशील व हेय आहेत, तर ज्ञायकस्वभावी आत्मा नित्य व उपादेय आहे. जीवाचा चेतनास्वभाव आणि संयोगरूप जड देह हे द्रव्य-क्षेत्र-काल-भावाने पूर्णतः वेगळे आहेत. देहसंबंधामुळेच माता-पिता, पती-पत्नी असे नातेसंबंध मानले जातात; प्रत्यक्षात आत्मा या सर्वांपासून अन्य आहे.

एकत्व आणि अन्यत्व यातील फरक: एकत्व भावना सांगते "मी एकटा आहे"; अन्यत्व भावना सांगते "इतर सर्व माझ्यापासून भिन्न आहेत". जीव चेतन आहे, शरीर जड (पुद्गल) आहे — दोघे एका क्षेत्रात असूनही त्यांचे स्वभाव पूर्णपणे वेगळे आहेत.

भेदविज्ञान: आत्मा आणि शरीर, आत्मा आणि कर्म, आत्मा आणि राग-द्वेष यांच्या भिन्नतेचे ज्ञान म्हणजे भेदविज्ञान. आचार्य पूज्यपाद इष्टोपदेशात (श्लोक ५०) सांगतात — "जीव वेगळा, पुद्गल वेगळा" हाच संपूर्ण तत्त्वज्ञानाचा सार आहे. समयसारात (गाथा ३८) ज्ञानी म्हणतो — परमाणुमात्रही परद्रव्य माझे नाही.

दृष्टांत: दूध आणि पाणी एकत्र मिसळलेले दिसतात, पण हंस त्यांना वेगळे करतो (असे परंपरेत सांगितले जाते); तसे ज्ञानी जीव शरीर व आत्मा एकत्र दिसत असतानाही त्यांना भिन्न जाणतो. जेथे शरीरही आपले नाही, तेथे घर, संपत्ती व नातेवाईक आपले कसे?

फल: शरीराच्या रोग-वार्धक्याने आत्मा दुःखी होत नाही, "माझे-माझे" ही ममता सुटते आणि सम्यग्दर्शनाच्या प्राप्तीचा मार्ग मोकळा होतो.

अहमेक्को खलु सुद्धो दंसणणाणमइओ सदारूवी। ण वि अत्थि मज्झ किंचि वि अण्णं परमाणुमेत्तं पि॥३८॥ मी खरोखर एक, शुद्ध, दर्शन-ज्ञानमय आणि सदा अरूपी आहे; परमाणुमात्रही अन्य द्रव्य माझे नाही.

जीवोऽन्यः पुद्गलश्चान्य इत्यसौ तत्त्वसंग्रहः। यदन्यदुच्यते किंचित् सोऽस्तु तस्यैव विस्तरः॥५०॥ जीव वेगळा आणि पुद्गल वेगळा — हाच तत्त्वांचा सार आहे; बाकी जे सांगितले जाते ते याचाच विस्तार आहे.

जहां देह अपनी नहीं, तहां न अपना कोय। घर संपत्ति पर प्रगट ये, पर हैं परिजन लोय॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)