अशुचि भावना

वसा, रुधिर, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा व शुक्र या सात अपवित्र धातूंनी हे शरीर बनलेले आहे. नाक, कान, मुख आदी नऊ छिद्रद्वारांतून सतत अशुचि पदार्थ स्रवत असतात. सुगंधी द्रव्ये, वस्त्रे व अलंकार यांच्या संपर्कातही हे शरीर त्यांना अपवित्र करते. याउलट सहज-शुद्ध केवलज्ञानादी अनंत गुणांचा आधार असलेला आत्मा निश्चयाने पवित्र व शुचि आहे. देहाच्या सौंदर्यावर मोहित न होता त्याच्या यथार्थ अशुचि स्वरूपाचे चिंतन केल्याने देहासक्ती कमी होते.

शरीराचे स्वरूप: शरीर रक्त, मांस, मेद, अस्थी, मज्जा इत्यादी धातूंनी बनलेले आहे. बाहेरून त्वचेच्या चादरीने झाकलेले असल्यामुळे ते सुंदर दिसते, पण आतून ते अशुचीनेच भरलेले आहे. सुगंधी पदार्थही त्याच्या संपर्कात आल्यावर दुर्गंधी होतात.

उद्देश — घृणा नव्हे, विवेक: या भावनेचा उद्देश शरीराचा तिरस्कार करणे किंवा त्याची उपेक्षा करणे नाही. शरीर हे धर्मसाधनेचे साधन आहे, म्हणून त्याची योग्य काळजी घ्यावी; पण त्याच्या सौंदर्यात आसक्त होऊ नये. शरीर स्नानाने शुद्ध होत नाही — आत्मा रत्नत्रयाने शुद्ध होतो.

चिंतन कसे करावे: "ज्या शरीराला मी सजवतो, ते मी नाही. माझा आत्मा स्वभावतः शुद्ध आहे; त्याची शुद्धी सम्यग्दर्शन-ज्ञान-चारित्राने होते."

फल: शरीराविषयीचा मोह व विषयवासना कमी होते, ब्रह्मचर्याला बळ मिळते आणि अंतरंग शुद्धीकडे लक्ष वळते.

जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम्॥७.१२॥ संवेग आणि वैराग्यासाठी जगाच्या व शरीराच्या स्वभावाचे चिंतन करावे.

दिपै चाम चादर मढ़ी, हाड़ पींजरा देह। भीतर या सम जगत में, और नहीं घिन गेह॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)