षट द्रव्य
६ द्रव्यांच्या (षट्द्रव्य) समूहालाच 'विश्व' किंवा 'लोक' म्हटले जाते. ही ६ द्रव्ये अनादी आणि अनंत असून संपूर्ण विश्वाचा कारभार यांच्या परस्पर संबंधातून स्वयंचलितपणे चालतो.
६ द्रव्याची थोडक्यात माहिती
१. जीव द्रव्य
- स्वरूप: चेतना, ज्ञान आणि दर्शन (पाहणे/जाणणे) हा जीवाचा मूळ स्वभाव आहे.
- विशेषता: हे एकमेव चेतन द्रव्य आहे. ते अदृश्य (अमूर्तिक) असून सुखा-दुःखाचा अनुभव घेणारे आणि स्वतःच्या कर्मांचा कर्ता व भोक्ता आहे.
- प्रकार: संसारी जीव (जसे की मनुष्य, देव, नारकी, पशू-पक्षी) आणि सिद्ध/मुक्त जीव.
- स्वरूप: ज्यात पूरण (मिळणे/एकत्र येणे) आणि गलन (विघटन होणे/वेगळे होणे) हा स्वभाव असतो, ते पुद्गल.
- विशेषता: हे एकमेव मूर्तिक (दृश्य/भौतिक) द्रव्य आहे. यामध्ये स्पर्श, रस (चव), गंध (वास) आणि वर्ण (रंग) हे चार गुण असतात.
- उदाहरणे: आपण पाहत असलेले सर्व जड पदार्थ, शरीर, कर्म, मन, वाणी, प्रकाश, अंधार आणि अणु-परमाणू.
- स्वरूप: जीव आणि पुद्गलाला हालचाल किंवा गती करण्यासाठी उदासीन साहाय्यक ठरणारे द्रव्य.
- विशेषता: हे अमूर्तिक आणि निष्क्रिय आहे. हे कोणालाही जबरदस्तीने पळवत नाही, तर स्वतःहून गती करणाऱ्याला केवळ माध्यम बनते.
- दृष्टांत: पाण्यातील माशासाठी पाणी. मासा स्वतःच्या ताकदीने पोहतो, पण पाणी त्याला पोहण्यासाठी माध्यम/निमित्त ठरते.
४. अधर्म द्रव्य
अलोकाकाश: लोकाकाशाच्या बाहेरचा भाग, जिथे केवळ आकाश द्रव्यच आहे.
६. काल द्रव्य
- स्वरूप: गतिशील असलेल्या जीव आणि पुद्गलाला थांबण्यासाठी किंवा स्थिर राहण्यासाठी साहाय्यक ठरणारे द्रव्य.
- विशेषता: हे धर्म द्रव्याच्या उलट कार्य करते, पण हेसुद्धा अमूर्तिक आणि उदासीन साहाय्यक आहे.
- दृष्टांत: उन्हात चालणाऱ्या थकलेल्या पथिकासाठी झाडाची सावली. झाड पथिकाला जबरदस्तीने थांबवत नाही, पण तो स्वतः थांबतो तेव्हा सावली त्याला आधार ठरते.
- स्वरूप: उरलेल्या सर्व ५ द्रव्यांना राहण्यासाठी जागा (अवकाश) देणारे द्रव्य.
- विशेषता: हे अमूर्तिक, सर्वव्यापी आणि अनंत आहे.
- प्रकार:
अलोकाकाश: लोकाकाशाच्या बाहेरचा भाग, जिथे केवळ आकाश द्रव्यच आहे.
६. काल द्रव्य
- स्वरूप: सर्व द्रव्यांमध्ये सतत होणाऱ्या बदलांना (पर्याय/परिणमन) निमित्त असणारे द्रव्य.
- विशेषता: हे अमूर्तिक आहे. काल द्रव्यामुळेच भूत, वर्तमान आणि भविष्य या अवस्था समजतात.
- दृष्टांत: कुंभाराच्या चाकाखाली असणारी लाकडी आरी (कील). चाक फिरण्यात ती जशी निमित्त असते, तसेच वस्तूंच्या जुन्या-नवीन होण्यात काल द्रव्य निमित्त असते.
६ द्रव्यांचे वर्गीकरण अस्तिकाय आणि अनस्तिकाय प्रकारे केले जाते.
- अस्ति: अस्तित्व (असणे).
- काय: काया किंवा शरीर (प्रदेशांचा समूह / विस्तार).
- ज्या द्रव्याला स्वतःचे अस्तित्व आहे आणि ज्याच्यामध्ये एकापेक्षा जास्त 'प्रदेश' (बहु-प्रदेशी) एकत्र असतात, म्हणजेच ज्याला प्रादेशिक विस्तार किंवा काया (शरीर) असते.
- अर्थ: धर्म, अधर्म, आकाश आणि पुद्गल हे चार अजीव अस्तिकाय आहेत, आणि जीव हा चेतन अस्तिकाय आहे.
- पंचास्तिकायसंग्रह (आचार्य कुंदकुंद - गाथा ४-५): यात ५ अस्तिकायांचे स्पष्टीकरण देताना सांगितले आहे की, जसे मानवी शरीराला विविध अवयव असतात, तसेच या ५ द्रव्यांमध्ये एकापेक्षा जास्त प्रदेशांचा समूह असतो, म्हणूनच त्यांना 'काय' (काया) म्हटले जाते.
अनस्तिकाय:
- ज्या द्रव्याचे अस्तित्व तर आहे, पण त्याला बहु-प्रदेशी विस्तार किंवा काया (शरीर) नसते (जे केवळ एक-प्रदेशी असते). काल द्रव्याला विस्तार (काया) नसल्यामुळे ते 'अजीव अनस्तिकाय' मानले जाते.
संबंधित विषय
जीव
६ द्रव्यांतील (षट्द्रव्यातील)'जीव द्रव्य' हे सर्वात महत्त्वाचे आणि एकमेव चेतन (जीव) द्रव्य आहे. ज्याच्यामध्ये चेतना (जाणण्याची आणि अनुभवण्याची शक्ती) असते, त्याला जीव किंवा आत्मा म्हणतात.
अजीव
विश्वातील ६ द्रव्यांपैकी जीव सोडून उरलेली ५ द्रव्ये ही 'अजीव द्रव्ये' मानली जातात. ज्या द्रव्यामध्ये चेतना, ज्ञान, दर्शन किंवा सुखा-दुःखाची अनुभूती नसते, त्याला अजीव द्रव्य म्हणतात.