सुपार्श्वनाथ
सुपार्श्वनाथ हे सातवे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा सुप्रतिष्ठ व माता पृथ्वीदेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे वाराणसी नगरीत झाले व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
प्रमुख विवरण व परिचय
- माता-पिता: पिता राजा प्रतिष्ठ (प्रतिष्ठित) आणि माता राणी पृथ्वी (पृथ्वीदेवी)
- वंश: इक्ष्वाकु वंश
- चिन्ह / लांछन: स्वास्तिक
- वर्ण (रंग): हरित / हिरवा
- केवली वृक्ष: शिरीष वृक्ष
- आयुष्यमान: २० लाख पूर्व
- शरीरमान (उंची):१४० धनुष्
- जैन ग्रंथांनुसार (विशेषतः उत्तरपुरा), तीर्थंकर होण्यापूर्वी भगवान सुपार्श्वनाथ यांचा जीव धातकीखंड द्वीपातील 'सुसीमा' नगरीचा राजा नंदीषेण होता.
- राजा नंदीषेण यांनी राज्यकारभार सांभाळताना धार्मिक आचरण केले आणि नंतर संसाराचा त्याग करून मुनी दीक्षा घेतली.
- कठोर तपश्चर्या, आत्मचिंतन आणि १६ भावनांचे उत्कृष्ट ध्यान करून त्यांनी 'तीर्थंकर नाम-गोत्र' कर्माचा बंध केला. त्यानंतर देवलोकात (वैजयंत विमानात) देव म्हणून जन्म घेतला आणि तेथून वाराणसीमध्ये जन्म घेतला.
नावामागील कथा व महत्त्व
बालपणापासूनच त्यांचे रूप आणि अंगभूत गुण अत्यंत सुंदर, शोभिवंत आणि मंगलकारी होते. गर्भात असताना मातेच्या शरीराची कांती आणि सौंदर्य अधिकच खुलले होते. 'सु' म्हणजे उत्तम आणि 'पार्श्व' म्हणजे रूप/शरीर-स्वरूप; त्यामुळे ज्यांचे स्वरूप आणि गुण अत्यंत श्रेष्ठ व मंगल आहेत, म्हणून त्यांचे नाव सुपार्श्वनाथ ठेवण्यात आले.
वैराग्याची घटना
बालपणापासूनच त्यांचे रूप आणि अंगभूत गुण अत्यंत सुंदर, शोभिवंत आणि मंगलकारी होते. गर्भात असताना मातेच्या शरीराची कांती आणि सौंदर्य अधिकच खुलले होते. 'सु' म्हणजे उत्तम आणि 'पार्श्व' म्हणजे रूप/शरीर-स्वरूप; त्यामुळे ज्यांचे स्वरूप आणि गुण अत्यंत श्रेष्ठ व मंगल आहेत, म्हणून त्यांचे नाव सुपार्श्वनाथ ठेवण्यात आले.
वैराग्याची घटना
- भगवान सुपार्श्वनाथ यांनी सुमारे १४ लाख 'पूर्व' काळ राजा म्हणून धर्मपूर्वक राज्य सांभाळले.
- निसर्गाची अनित्यता: एका ऋतूबदलाच्या वेळी झाडाची पाने गळताना आणि सुकलेली फुले गळून पडताना पाहून त्यांना संसाराच्या क्षणभंगुरतेची (अनित्यतेची) तीव्र जाणीव झाली.
- त्यांनी तात्काळ आपल्या पुत्राचा राज्याभिषेक केला आणि 'मनोहर' नावाच्या पालखीत बसून वाराणसीतील 'सहेतुक' वनात जाऊन १,००० साथीदारांसह मुनी दीक्षा घेतली.
- ९ महिन्यांच्या कठोर तपश्चर्येनंतर शिरीष वृक्षाखाली केवलज्ञान प्राप्त झाले.
विशेष ओळख आणि मूर्तीशास्त्र (प्रतिमा)
- स्वास्तिक चिन्ह: जैन परंपरेत स्वास्तिक हे चार गतींमधून (देव, मनुष्य, तिर्यंच, नारकी) मुक्त होऊन मोक्ष प्राप्त करण्याचे प्रतीक मानले जाते, जे सुपार्श्वनाथ भगवंतांचे चिन्ह आहे.
- सप्तफण (सात फणांचे छत्र): भगवान सुपार्श्वनाथ आणि २३ वे तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथ यांच्या मूर्तींवर सर्पाचे छत्र (फणा) दर्शवले जाते. भगवान पार्श्वनाथ यांच्या डोक्यावर ९ किंवा ११ फणांचे छत्र असते, तर भगवान सुपार्श्वनाथ यांच्या डोक्यावर ७ फणांचे (सप्तफण) छत्र असते.
धर्मसंघ व शासंदेव
- मुख्य गणधर: बलभद्र (एकूण ९५ गणधर)
- शासंदेव (यक्ष व यक्षी): वरुण यक्ष आणि काली देवी (यक्षी).
- मुनी व साध्वी संघ: त्यांच्या धर्मसंघात सुमारे ३ लाख मुनी आणि ३ लाख ३० हजार आर्यिका होत्या.
प्राचीन ऐतिहासिक व बौद्ध साहित्यातील उल्लेख
- भगवान सुपार्श्वनाथ हे केवळ जैन पुराणांपुरते मर्यादित नसून ऐतिहासिक आणि इतर धर्मीय साहित्यातही त्यांचे स्पष्ट संदर्भ आढळतात:
- बौद्ध ग्रंथ 'महावग्ग': बौद्ध साहित्यातील *महावग्ग* या प्राचीन ग्रंथात असा उल्लेख आहे की, गौतम बुद्धांच्या काळात राजगृह (बिहार) येथे भगवान सुपार्श्वनाथ यांचे विशाल जिनालय (मंदिर) अस्तित्वात होते.
- मथुरा येथील प्राचीन स्तूप: उत्तर प्रदेशातील मथुरेत उत्खननादरम्यान इसवी सन १५७ काळातील प्राचीन जैन स्तूपाचे अवशेष आढळले, ज्यांचा संबंध आचार्य सोमदेव सूरी आणि अन्य इतिहासकारांनी भगवान सुपार्श्वनाथ यांच्या प्राचीन मंदिराशी जोडला आहे.
पंच कल्याणक
| कल्याणक | स्थान | तिथी |
|---|---|---|
| गर्भ कल्याणक | वाराणसी (उत्तर प्रदेश) | भाद्रपद शुक्ल अष्टमी |
| जन्म कल्याणक | वाराणसी (उत्तर प्रदेश) | ज्येष्ठ शुक्ल द्वादशी |
| दीक्षा (तप) कल्याणक | वाराणसी (उत्तर प्रदेश) | ज्येष्ठ शुक्ल द्वादशी |
| केवलज्ञान कल्याणक | वाराणसी (उत्तर प्रदेश) | फाल्गुन कृष्ण षष्ठी |
| मोक्ष कल्याणक | श्री सम्मेद शिखरजी (झारखंड) | फाल्गुन कृष्ण सप्तमी |