शब्द नय

१. जो नय शब्द अर्थात् व्याकरण से, प्रकृति और प्रत्यय के द्वारा सिद्ध अर्थात् निष्पन्न शब्द को मुख्यकर विषय करता है वह शब्द नय है ।

हा शब्द नय लिंग, संख्या, काल, कारक, पुरुष आणि उपग्रह यांचा व्यभिचार दूर करतो.

२. लिंग-संख्या-काळ भेदावरून अर्थभेद मानणे.

स्वरूप: सर्वार्थसिद्धीनुसार शब्द नय लिंग, संख्या (वचन), साधन (कारक) इत्यादींच्या व्यभिचाराला (विसंगतीला) दूर करतो. म्हणजे व्याकरणदृष्ट्या भिन्न असलेले शब्द एकाच अर्थाचे मानणे हा नय स्वीकारत नाही.

दृष्टांत: संस्कृतमध्ये पत्नीसाठी "दाराः" (पुल्लिंग, बहुवचन), "भार्या" (स्त्रीलिंग) आणि "कलत्रम्" (नपुंसकलिंग) असे शब्द आहेत. व्यवहारात हे एकच अर्थ सांगतात, पण शब्द नय म्हणतो — लिंग आणि वचन भिन्न आहेत, म्हणून अर्थाची अपेक्षाही भिन्न आहे.

महत्त्व: हा नय शब्दांच्या अचूक वापराकडे लक्ष वेधतो. जिनवाणीचा अर्थ लावताना प्रत्येक शब्दाचे लिंग, वचन आणि काल यांचे महत्त्व या नयाने स्पष्ट होते.

शब्दात् व्याकरणात् प्रकृतिप्रत्ययद्वारेण प्रसिद्ध: शब्द: शब्द नयः

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः॥१.३३॥ नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे सात नय आहेत.