ऋजुसूत्र नय

१. ऋजुसूत्र नय की अपेक्षा ठहरे हुए किसी पुरुष से 'आप कहां से आ रहे हो' इस प्रकार प्रश्‍न होने पर, 'कहीं से भी नहीं आ रहा हुं' इस प्रकार यह ऋजु-सूत्र नय मानता है ।

२. भूत-भावी पर्यायांना ग्रहण न करता केवळ वर्तमान पर्यायाला ग्रहण करणे.

स्वरूप: "ऋजु" म्हणजे सरळ. जो नय सरळ वर्तमान क्षणालाच ग्रहण करतो तो ऋजुसूत्र नय. याच्यासाठी भूतकाळ नष्ट झालेला आणि भविष्यकाळ अजून उत्पन्न न झालेला असल्याने केवळ वर्तमान पर्याय सत् आहे.

दोन प्रकार: सूक्ष्म ऋजुसूत्र — एका समयाच्या (सर्वात लहान काळ) पर्यायाला ग्रहण करतो. स्थूल ऋजुसूत्र — मनुष्यपर्यायासारख्या दीर्घ काळ टिकणाऱ्या वर्तमान पर्यायाला ग्रहण करतो.

दृष्टांत: जो आत्ता क्रोधात आहे तो या नयाने "क्रोधी" आहे, आणि क्षमाभावात आल्यावर "क्षमावान". काल राजा असलेला आज भिकारी असेल तर ऋजुसूत्र नय त्याला भिकारीच म्हणतो.

साधनेत उपयोग: "आत्ताचा माझा भाव काय आहे?" ही जागरूकता या नयाने येते. भूतकाळातील दुःख आणि भविष्याची चिंता सोडून वर्तमानात शुद्ध भाव ठेवण्याची प्रेरणा मिळते.

ऋजूं प्रगुण सूत्रयति इति ऋजुसूत्र: ।

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः॥१.३३॥ नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत हे सात नय आहेत.