भाव निक्षेप

1. ज्या व्यक्ती किंवा वस्तूचे जे स्वरूप आहे, वर्तमानात ती त्याच स्वरूपाला प्राप्त आहे, अर्थात् त्याच पर्यायात परिणत आहे, तो भाव निक्षेप आहे. यामध्ये कोणत्याही प्रकारचा उपचार होत नाही. म्हणूनच तो वास्तविक निक्षेप आहे; तर द्रव्य निक्षेपात पूर्वोत्तर दशा असते.

2. वर्तमानकाळी ज्या क्रियेने युक्त असेल त्याला त्या नांवाने संबोधणे.

सोपे स्पष्टीकरण: जो पदार्थ वर्तमानात प्रत्यक्ष त्या गुणांनी आणि त्या अवस्थेने युक्त आहे, त्याला त्याच नावाने संबोधणे म्हणजे भाव निक्षेप. हा चारही निक्षेपांतील सर्वात यथार्थ निक्षेप आहे.

दृष्टांत: केवलज्ञान प्राप्त करून समवसरणात दिव्यध्वनीने उपदेश देणारे भगवान महावीर — हे "तीर्थंकर" शब्दाचे भाव निक्षेप आहे. सिंहासनावर बसून राज्य करणारा राजा, आणि प्रत्यक्ष पूजा करत असलेला पुजारी हेही भाव निक्षेपाची उदाहरणे आहेत.

आगम आणि नोआगम: आगम भाव निक्षेप — शास्त्र जाणणारा आणि आत्ता त्यातच उपयोग असलेला ज्ञाता, जसे जीवतत्त्वाचे चिंतन करत असलेला विद्वान. नोआगम भाव निक्षेप — प्रत्यक्ष त्या पर्यायात परिणत असलेला पदार्थ, जसे केवलज्ञानरूपाने परिणत आत्मा.

साधनेत संदेश: नाम, स्थापना आणि द्रव्य निक्षेप भाव निक्षेपाकडे नेणारे आहेत. "मी नावाने, बाह्य वेशाने जैन आहे की भावाने?" — रत्नत्रय प्रत्यक्ष आचरणात आल्यावरच साधक भाव निक्षेपाने साधक होतो.

नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः॥१.५॥ नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव या चार प्रकारांनी त्या (जीवादी तत्त्वांचा आणि सम्यग्दर्शनादींचा) न्यास म्हणजे निक्षेप होतो.