निक्षेप

१. निक्षेप म्हणजे लोकव्यवहार.

पदार्थाचा लोकव्यवहार होण्यासाठी ज्या ज्या अंशभेदामध्ये पदार्थ ठेवला जातो तो निक्षेप होय.

२. प्रमाण आणि नय यांच्या विषयी यथायोग्य नामादिरूपाने पदार्थाचे निक्षेपण करणे अर्थात् आरोपण करणे म्हणजे निक्षेप होय. तो निक्षेप नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव या भेदांनी चार प्रकारचा आहे.

निक्षेपाची गरज: एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ असतात. "महावीर" म्हटल्यावर ते एखाद्या मुलाचे नाव असू शकते, मंदिरातील प्रतिमा असू शकते, राजकुमार वर्धमान असू शकतात किंवा समवसरणात विराजमान तीर्थंकर भगवान असू शकतात. सर्वार्थसिद्धीनुसार (१.५) निक्षेपाचे प्रयोजन अप्रस्तुत (प्रसंगाशी न जुळणाऱ्या) अर्थाचे निराकरण करणे आणि प्रस्तुत (योग्य) अर्थाची स्थापना करणे हे आहे. यामुळे बोलणाऱ्या आणि ऐकणाऱ्या दोघांमध्ये गैरसमज होत नाही.

चार निक्षेप — एक उदाहरण: नाम निक्षेप — गुणांचा विचार न करता केवळ ओळखीसाठी नाव ठेवणे: एखाद्या मुलाचे नाव "महावीर". स्थापना निक्षेप — एखाद्या वस्तूत त्याची स्थापना करणे: मंदिरातील भगवान महावीरांची प्रतिमा. द्रव्य निक्षेप — जो भूतकाळात तो होता किंवा भविष्यात होणार आहे: दीक्षेपूर्वीचे राजकुमार वर्धमान (भावी तीर्थंकर) किंवा निर्वाणानंतर त्यांचे शरीर. भाव निक्षेप — वर्तमानात प्रत्यक्ष त्या गुणांनी युक्त: केवलज्ञानानंतर समवसरणात उपदेश देणारे तीर्थंकर महावीर.

निक्षेप आणि नय: निक्षेप हे पदार्थ ठेवण्याचे (न्यासाचे) प्रकार आहेत आणि नय हे त्यांना जाणण्याचे दृष्टिकोन आहेत (तत्त्वार्थसूत्र १.५-१.६). आचार्यांच्या मतानुसार नाम, स्थापना आणि द्रव्य हे तीन निक्षेप द्रव्यार्थिक नयाचे विषय आहेत, आणि भाव निक्षेप पर्यायार्थिक नयाचा विषय आहे.

जीवनातील उपयोग: जैन धर्मात मूर्तीपूजा स्थापना निक्षेपावर आधारित आहे — प्रतिमा म्हणजे भगवान नव्हेत, पण भगवंतांच्या गुणांचे स्मरण करवणारी स्थापना आहे. तसेच "मी नावाने जैन आहे (नाम), की आचरणाने आणि भावाने जैन आहे (भाव)?" हा आत्मपरीक्षणाचा प्रश्न निक्षेप समजल्याने स्पष्ट होतो.

नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः॥१.५॥ नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव या चार प्रकारांनी त्या (जीवादी तत्त्वांचा आणि सम्यग्दर्शनादींचा) न्यास म्हणजे निक्षेप होतो.

प्रमाणनयैरधिगमः॥१.६॥ निक्षेपाने ठेवलेल्या पदार्थांचे ज्ञान प्रमाण आणि नय यांच्याद्वारे होते.