स्थापना निक्षेप

1. प्रतिनिधीरूपाने एका पदार्थामध्ये दुसऱ्या पदार्थाची स्थापना करणे.

2. मूळ अर्थाने रहित वस्तूला त्याच अभिप्रायाने स्थापित करणे, जसे- एखाद्या प्रतिमेमध्ये उपाध्यायाची स्थापना करणे. जे तद्रूप (तत रूप) नाही त्यास तद्रूप मानणे म्हणजे स्थापना निक्षेप होय.

दोन प्रकार: तदाकार (सद्भाव) स्थापना — ज्याची स्थापना करायची त्याच्यासारख्या आकाराच्या वस्तूत स्थापना करणे, जसे वीतराग मुद्रेतील तीर्थंकर प्रतिमा. अतदाकार (असद्भाव) स्थापना — आकाराचे साम्य नसलेल्या वस्तूत स्थापना करणे, जसे बुद्धिबळाच्या सोंगट्यांना हत्ती, घोडा, उंट मानणे किंवा अक्षत-पुष्पांमध्ये देवाची स्थापना करणे.

नाम आणि स्थापना यातील फरक: नाम निक्षेपात केवळ नाव असते, त्याबद्दल आदर-भक्ती असेलच असे नाही. स्थापना निक्षेपात "हे तेच आहेत" असा अभिप्राय असतो, म्हणून त्या स्थापनेचा आदर किंवा पूजा केली जाते. "महावीर" नावाच्या मुलाची कोणी पूजा करत नाही, पण भगवान महावीरांच्या प्रतिमेची पूजा केली जाते.

जिनप्रतिमा आणि पूजा: जिनमंदिरातील प्रतिमा तदाकार स्थापना निक्षेप आहे. प्रतिमा स्वतः काही देत नाही, पण तिच्या वीतराग मुद्रेच्या दर्शनाने भगवंतांचे गुण स्मरणात येतात आणि साधकाला स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपाची आठवण होते — हेच जिनदर्शनाचे खरे प्रयोजन आहे.

नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः॥१.५॥ नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव या चार प्रकारांनी त्या (जीवादी तत्त्वांचा आणि सम्यग्दर्शनादींचा) न्यास म्हणजे निक्षेप होतो.