सम्यग्दर्शनाचे भेद / प्रकार

सम्यक् दर्शनाचे भेद (प्रकार) वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून आणि आधारांवर वर्गीकृत केले गेले आहेत. आत्म्याची योग्यता, कर्मांचा उपशम/क्षय आणि बाह्य कारणे यांनुसार हे भेद ठरतात.

सम्यक् दर्शनाचे प्रमुख भेद खालीलप्रमाणे आहेत:

• औपशमिक सम्यग्दर्शन

अर्थ: जेव्हा आत्मा मिथ्यात्व आणि अनंतानुबंधी कषायांच्या कर्मांना काही काळासाठी दाबून (उपशम करून) ठेवतो.
स्वरूप: जसजसे गढूळ पाण्यात तुरटी फिरवल्यावर कचरा खाली बसतो आणि पाणी वर स्वच्छ दिसते, तद्वतच कर्मे शांत झाल्यावर हे सम्यक्त्व प्रकट होते.
कालावधी: हे सम्यक्त्व अत्यंत अल्प काळासाठी (जास्तीत जास्त १ अंतर्मुहूर्त - सुमारे ४८ मिनिटांपेक्षा कमी) असते.

• क्षायोपशमिक सम्यग्दर्शन (वेदक सम्यक्त्व)

अर्थ: कर्मांचा काही भाग क्षय (नष्ट) झालेला असतो, काही भाग उपशम (दाबलेला) असतो आणि काही भाग उदयाला आलेला असतो.
स्वरूप: हे गढूळ पाणी काहीसे स्वच्छ दिसण्यासारखे आहे, पण खाली थोडा गाळ अजूनही शिल्लक असतो.
विशेष: सामान्यतः मुनींना व श्रावकांना दीर्घकाळासाठी हेच सम्यग्दर्शन प्राप्त असते. यातून जीव क्षायिक सम्यक्त्वाकडे सरकू शकतो.

• क्षायिक सम्यग्दर्शन

अर्थ: मिथ्यात्व आणि अनंतानुबंधी कषायांच्या सर्व कर्मांचा मुळापासून कायमचा नाश (क्षय) झाल्यावर हे सम्यक्त्व प्रकट होते.
स्वरूप: जसे पाण्याचा गाळ पूर्णपणे गाळून फेकून दिल्यावर पाणी कायमचे स्वच्छ होते.
विशेष: हे सम्यग्दर्शन अविनाशी असते (एकदा प्राप्त झाले की कधीही नष्ट होत नाही). हे प्राप्त झालेल्या जीवाला त्याच किंवा जास्तीत जास्त ३ ते ४ भवांत मोक्षप्राप्ती निश्चित होते.

उत्पत्ती/उत्पादक कारणांनुसार सम्यक् दर्शनाचे भेद (२ भेद)
"तन्निसर्गादधिगमाद्वा"

•  निसर्गज सम्यग्दर्शन:

 कोणाच्याही उपदेशाशिवाय, पूर्वजन्माच्या संस्कारांमुळे किंवा स्वतःहून अंतर्गत जागृती होऊन अचानक प्राप्त होणारे सम्यग्दर्शन.

• अधिगमज सम्यग्दर्शन:

देव-शास्त्र-गुरूंचा उपदेश ऐकून, शास्त्रांचे अध्ययन करून किंवा बाह्य निमित्ताने प्राप्त होणारे सम्यग्दर्शन.

आश्रयानुसार / भूमिकेनुसार सम्यक् दर्शनाचे भेद (२ भेद)

• सराग सम्यग्दर्शन: ज्या सम्यग्दर्शनासोबत अंतरात्मा पूर्णपणे वीतराग (रागद्वेषमुक्त) झालेला नसतो, पण मनात देव-शास्त्र-गुरूंप्रती भक्ती, वात्सल्य, दया आणि अनुकंपा असते. 

• वीतराग सम्यग्दर्शन: ज्या सम्यग्दर्शनात मुनी किंवा साधक आपल्या शुद्ध आत्मस्वरूपात इतके लीन होतात की सर्व बाह्य राग-द्वेष, शुभ-अशुभ भाव पूर्णपणे गळून पडतात. हे थेट मोक्षाचे कारण ठरते.

व्यवहार आणि निश्चय नया प्रमाणे सम्यक् दर्शनाचे भेद

• व्यवहार सम्यग्दर्शन: सच्चे देव (वीतरागी अरिहंत/सिद्ध), सच्चे शास्त्र (जिनवाणी) आणि सच्चे गुरू (दिगंबर मुनी) यांच्यावर दृढ श्रद्धा ठेवणे.
• निश्चय सम्यग्दर्शन: स्वतःच्या अंतरात्म्यालाच परमदेव मानून स्वतःच्या शुद्ध चैतन्य स्वरूपात स्थिर होणे.