परोक्ष ज्ञान

इंद्रिय व मनाद्वारे होणारे ज्ञान.
जे ज्ञान पदार्थाच्या अंतरंग धर्मात प्रवेश करू शकत नाही, दुसऱ्या माध्यमातून इंद्रियांच्या सहाय्याने पदार्थाच्या केवळ बाह्यरूपाला जाणते.

दोन प्रकारे विभागणी: 

१) ज्ञानाच्या प्रकारानुसार: मतिज्ञान आणि श्रुतज्ञान. 

मति ज्ञान

        तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम्॥१.१४॥ तत्त्वार्थसूत्र

• मतिज्ञान इंद्रिय आणि मनाच्या निमित्ताने होते 

• मति, स्मृति, संज्ञा, चिंता आणि अभिनिबोध हे मतिज्ञानाचे समानार्थी शब्द आहेत.

श्रुत ज्ञान

        श्रुतं मतिपूर्वं द्व्यनेकद्वादशभेदम्॥१.२०॥

        श्रुतमनिन्द्रियस्य॥२.२१॥ तत्त्वार्थसूत्र

• एका अर्थावरून दुसऱ्या अर्थाचे ज्ञान होणे हे श्रुतज्ञान
• श्रुतज्ञान मतिज्ञानपूर्वक असते आणि त्याचे दोन, अनेक व बारा भेद आहेत.
• श्रुतज्ञानाचा विषय अनिंद्रिय (मन) चा आहे.

२) न्यायशास्त्राच्या पद्धतीने: 

स्मृती, प्रत्यभिज्ञान, तर्क, अनुमान आणि आगम.

व्याख्या: ज्ञान तिन्ही काळांतील द्रव्य, गुण आणि पर्याय प्रत्यक्ष किंवा परोक्ष रीतीने जाणते (जीवकांड २९९). श्रुतज्ञान एका अर्थावरून दुसऱ्या अर्थाचे ज्ञान होणे असे आहे आणि ते नियमाने मतिपूर्वक असते (जीवकांड ३१५).

आद्ये परोक्षम्॥१.११॥

मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम्॥१.१३॥

तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम्॥१.१४॥

श्रुतमनिन्द्रियस्य॥२.२१॥

श्रुतं मतिपूर्वं द्व्यनेकद्वादशभेदम्॥१.२०॥

जाणई तिकालविसए, दव्वगुणे पज्जए य बहुभेदे। पच्चक्खं च परोक्खं, अणेण णाणं ति णं बेंति॥२९९॥

अत्थादो अत्थंतरमुवलंभंतं भणंति सुदणाणं। आभिणिबोहियपुव्वं, णियमेणिह सद्दजं पमुहं॥३१५॥