श्रुतज्ञान

एका अर्थावरून दुसऱ्या अर्थाचे ज्ञान होणे हे श्रुतज्ञान; ते नियमाने मतिज्ञानपूर्वक असते आणि शब्दजन्य ज्ञान ही त्याची मुख्य खूण आहे. 

        श्रुतमनिन्द्रियस्य॥२.२१॥ तत्त्वार्थसूत्र

श्रुतज्ञानाचा विषय अनिंद्रिय (मन) चा आहे.

श्रुतज्ञानाचे भेद: 

        श्रुतं मतिपूर्वं द्व्यनेकद्वादशभेदम्॥१.२०॥ तत्त्वार्थसूत्र

श्रुताचे दोन, अनेक आणि बारा भेद सांगितले आहेत.

• दोन = अंगप्रविष्ट आणि अंगबाह्य 

• बारा = बारा अंग.

• अंगप्रविष्ट (द्वादशांग - १२ अंगे): तीर्थंकरांच्या दिव्यध्वनीनंतर गणधरांनी (प्रमुख आचार्यांनी) जे ज्ञान १२ मुख्य ग्रंथांमध्ये गुंफले, त्याला 'द्वादशांग' (१२ अंगे) म्हणतात. यात आचारंग, सूत्रकृतंग, स्थानंग, दृष्टिवाद: इत्यादी अंगांचा समावेश होतो.
• अंगबाह्य (प्रकीर्णक): अंगप्रविष्ट साहित्याव्यतिरिक्त आचार्यांनी सोप्या भाषेत सामान्य जिवांच्या कल्याणासाठी रचलेल्या इतर रचनांना 'अंगबाह्य' म्हटले जाते. यात नियमसार, समयसार, द्वात्रिंशतिका, प्रकीर्णक इत्यादी ग्रंथांचा समावेश होतो.

अर्थलिंगज श्रुतज्ञान (किंवा क्षयोपशम ज्ञान)- श्रुतज्ञानाचे वीस भेद: 

• अर्थलिंगज श्रुतज्ञान म्हणजे एखाद्या चिन्हावरून, लक्षणावरून किंवा वस्तूच्या स्वरूपावरून (जसे धूर पाहून अग्नीचा अंदाज लावणे) किंवा आत्म्याच्या आवरण-क्षयोपशमाच्या आधारे होणारे ज्ञान.   
• हे २० भेद अगदी सूक्ष्म 'पर्याय' (एका अक्षराचा किंवा अणुकणाइतका अंश) पासून सुरू होऊन वाढत-वाढत अत्यंत विशाल अशा. 'पूर्व' आणि 'पूर्वसमास' (द्वादशांग व चौदा पूर्व साहित्यापर्यंत) कर्मांच्या क्षयोपशम आणि ज्ञानाच्या. विकासाची पातळी दर्शवतात.

पर्याय, अक्षर, पद, संघात, प्रतिपत्ती, अनुयोग, प्राभृतप्राभृत, प्राभृत, वस्तु आणि पूर्व, तसेच प्रत्येकाचा समास, मिळून वीस भेद होतात; त्याच्या आवरणाचेही तितकेच भेद आहेत.

श्रुतं मतिपूर्वं द्व्यनेकद्वादशभेदम्॥१.२०॥

श्रुतमनिन्द्रियस्य॥२.२१॥

अत्थादो अत्थंतरमुवलंभंतं भणंति सुदणाणं। आभिणिबोहियपुव्वं, णियमेणिह सद्दजं पमुहं॥३१५॥

पज्जायक्खरपदसंघादं पडिवत्तियाणिजोगं च। दुगवारपाहुडं च य, पाहुडयं वत्थु पुव्वं च॥३१७॥

तेसिं च समासेहि य, वीसविहं वा हु होदि सुदणाणं। आवरणस्स वि भेदा, तत्तियमेत्ता हवंति त्ति॥३१८॥

सोलससयचउतीसा, कोडी तियसीदिलक्खयं चेव। सत्तसहस्साट्ठसया, अट्ठासीदी य पदवण्णा॥३३६॥

चउगईसरूवरूवयपडिवत्तीदो दु उवरि पुव्वं वा। वण्णे संखेज्जे पडिवत्तीउड्ढम्हि अणियोगं॥३३९॥

चोद्दसमग्गणसंजुदअणियोगादुवरि वड्ढिदे वण्णे। चउरादीअणियोगे दुगवारं पाहुडं होदि॥३४०॥

पच्चक्खाणे विज्जाणुवादकल्लाणपाणवादे य। किरियाविसालपुव्वे कमसोथ तिलोयविंदुसारे य॥३४६॥

पणणउदिसया वत्थू, पाहुडया तियसहस्सणवयसया। एदेसु चोद्दसेसु वि, पुव्वेसु हवंति मिलिदाणि॥३४७॥

बारुत्तरसयकोडी, तेसीदी तह य होंति लक्खाणं। अट्ठावण्णसहस्सा पंचेव पदाणि अंगाणं॥३५०॥

अडकोडिएयलक्खा अट्ठसहस्सा य एयसदिगं च। पण्णत्तरि वण्णाओ, पईण्णयाणं पमाणं तु॥३५१॥

तेत्तीस वेंजणाइं, सत्तावीसा सरा तहा भणिया। चत्तारि य जोगवहा, चउसट्ठी मूलवण्णाओ॥३५२॥