उपगूहन अंग

धर्मात्मा, तत्वज्ञानी पुरुषांचे दोष उघडपणे उघडकीस न आणणे. त्यांना एकांतात दोषांची जाणीव करणे.

अर्थ: स्वभावतः शुद्ध अशा रत्नत्रयरूप मार्गाची, अज्ञानी व असमर्थ जनांच्या आश्रयाने (त्यांच्या चुकीमुळे) होणारी निंदा जे दूर करतात, त्यास उपगूहन अंग म्हणतात.

स्थान: सम्यग्दर्शनाच्या आठ अंगांपैकी पाचवे अंग. ज्याप्रमाणे एका अक्षराने कमी असलेला मंत्र विषाची वेदना दूर करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे अंगहीन सम्यग्दर्शन संसाराची परंपरा नष्ट करण्यास समर्थ नाही (रत्नकरण्ड श्रावकाचार, श्लोक २१).

विरुद्ध दोष: अनुपगूहन (दुसऱ्याच्या दोषांची प्रसिद्धी करणे, धर्माची निंदा होऊ देणे); (याचेच दुसरे नाव 'उपबृंहण' असेही आढळते).

प्रसिद्ध उदाहरण (परंपरागत): जिनेन्द्रभक्त सेठ - चोराने केलेल्या चोरीची बदनामी होऊ न देता ती झाकून जिनधर्माची निंदा टाळणारा सेठ म्हणून कथाकोशांत प्रसिद्ध.

आठ अंगांचा सारांश:

स्वयं शुद्धस्य मार्गस्य बालाशक्तजनाश्रयाम्। वाच्यतां यत्प्रमार्जन्ति तद्वदन्त्युपगूहनम्॥१५॥ स्वभावतः शुद्ध अशा रत्नत्रयरूप मार्गाची, अज्ञानी व असमर्थ जनांच्या आश्रयाने (त्यांच्या चुकीमुळे) होणारी निंदा जे दूर करतात, त्यास उपगूहन अंग म्हणतात.

ततो जिनेन्द्रभक्तोऽन्यो वारिषेणस्ततः परः। विष्णुश्च वज्रनामा च शेषयोर्लक्ष्यतां गताः॥२०॥ आठ अंगांत प्रसिद्ध झालेल्यांची नावे क्रमाने सांगितली आहेत (श्लोक १९-२०); यातील पाचवे अंग - जिनेन्द्रभक्त सेठ.