धर्म भावना

वस्तूचा स्वभाव हाच धर्म होय, आणि आत्म्याचा खरा स्वभाव सम्यक् दर्शन-ज्ञान-चारित्र्य हाच आहे. सम्यक् दर्शन (जिनोक्त तत्त्वांवरील यथार्थ श्रद्धा) हे या धर्माचे मूळ आहे; त्यावर सम्यक् ज्ञान व सम्यक् चारित्र्य उभे राहतात. उत्तम क्षमा, मार्दव, आर्जव, शौच, सत्य, संयम, तप, त्याग, आकिंचन्य आणि ब्रह्मचर्य हा दशलक्षण धर्मही याच रत्नत्रयाच्या आचरणाचा विस्तार आहे. या धर्माच्या आचरणानेच आस्रव रोखला जातो, संवर-निर्जरा साधली जाते आणि अंतिमतः मोक्षाची प्राप्ती होते. म्हणून मोक्षमार्गाचे एकमेव आणि अंतिम साधन म्हणून धर्माचे सतत चिंतन करावे.

धर्माच्या व्याख्या: कार्तिकेयानुप्रेक्षेत (गाथा ४७८) धर्माच्या चार व्याख्या दिल्या आहेत — वस्तुस्वभाव धर्म, क्षमादी दशलक्षण धर्म, रत्नत्रय धर्म आणि जीवरक्षा (अहिंसा) धर्म. आचार्य समंतभद्र रत्नकरंड श्रावकाचारात सांगतात — जो जीवांना संसारदुःखातून काढून उत्तम सुखात धारण करतो, तो धर्म.

स्वाख्यात धर्म: तत्त्वार्थसूत्रात या भावनेला "धर्मस्वाख्याततत्त्व" म्हटले आहे — वीतराग, सर्वज्ञ जिनेंद्रांनी उत्तम प्रकारे सांगितलेला धर्म. तो कोणत्याही जाती-पंथापुरता मर्यादित नाही; आत्म्याच्या शुद्ध स्वभावाकडे नेणारा मार्ग आहे.

दृष्टांत: कल्पवृक्ष मागितल्यावरच देतो आणि चिंतामणी चिंतन केल्यावरच देतो; पण धर्म न मागता, न चिंतता सर्व सुख देतो.

फल: बाराही भावनांचा शेवट धर्म भावनेत होतो — अनित्यता, अशरणता आणि संसाराचे दुःख ओळखल्यावर जीवाला एकमेव आधार म्हणून धर्म दिसतो. ही भावना धर्मावरील श्रद्धा दृढ करते आणि आचरणाची प्रेरणा देते.

उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यसंयमतपस्त्यागाकिंचन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः॥९.६॥ उत्तम क्षमा, मार्दव, आर्जव, शौच, सत्य, संयम, तप, त्याग, आकिंचन्य आणि ब्रह्मचर्य हा दशलक्षण धर्म आहे.

धम्मो वत्थुसहावो खमादिभावो य दसविहो धम्मो। रयणत्तयं च धम्मो जीवाणं रक्खणं धम्मो॥४७८॥ वस्तूचा स्वभाव धर्म आहे; क्षमादी दहा भाव धर्म आहेत; रत्नत्रय धर्म आहे; आणि जीवांचे रक्षण धर्म आहे.

देशयामि समीचीनं धर्मं कर्मनिबर्हणम्। संसारदुःखतः सत्त्वान् यो धरत्युत्तमे सुखे॥२॥ जो कर्मांचा नाश करतो आणि जीवांना संसारदुःखातून काढून उत्तम सुखात धारण करतो, त्या समीचीन धर्माचा मी उपदेश करतो.

जांचे सुरतरु देय सुख, चिंतत चिंता रैन। बिन जांचे बिन चिंतये, धर्म सकल सुख दैन॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)