मनःपर्यय ज्ञान

द्रव्य, क्षेत्र, काल, भाव यांच्या मर्यादेत दुसऱ्यांच्या मनातील विचारांना व विचारस्थित रुपी पदार्थांना स्पष्ट रूपाने जाणणे.

दुसऱ्याने चिंतिलेले, न चिंतिलेले किंवा अर्धे चिंतिलेले त्याला मनःपर्यय म्हणतात. विशेष संयमयुक्त जीवालाच ते सांगितले आहे.

मनःपर्यय ज्ञानाचे दोन भेद: 

        ऋजुविपुलमती मनःपर्ययः॥१.२३॥ तत्त्वार्थसूत्र

        विशुद्ध्यप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः॥१.२४॥ तत्त्वार्थसूत्र

• गव्यूति (कोस): साधारणपणे २,००० धनुष किंवा सुमारे २ ते ३ किलोमीटर (किंवा १ कोस) अंतराला 'गव्यूति' म्हणतात।   

• योजन: १ योजन म्हणजे साधारणपणे ४ कोस किंवा सुमारे १२ ते १४ किलोमीटर (किंवा ग्रंथांनुसार वेगवेगळे मोठे परिमाण) होते.
• पृथक्त्व: 'पृथक्त्व' या शब्दाचा अर्थ '२ ते ९' असा घेतला जातो (म्हणजेच २, ३, ४ ते ९ पर्यंतची संख्या)
• नरलोक: मध्यलोकामध्ये जितक्या भागात मनुष्य (आणि तिर्यंच/पशू-पक्षी) निवास करतात, त्या संपूर्ण क्षेत्राला 'नरलोक' किंवा 'मनुष्यलोक' असे म्हटले जाते. हे क्षेत्र विशेषतः ४५ लाख योजन व्यासाचे मानले जाते, ज्यामध्ये विविध द्वीप-समुद्र ( जसे जंबूपूीप, धातकीखंड इ.) समाविष्ट आहेत.
• जघन्य गव्यूति पृथक्त्व: ऋजुमति मनःपर्यय ज्ञान धारण करणारा मुनी कमीत कमी २ ते ३ कोस (गव्यूति) अंतरावर असलेल्या किंवा त्या परिघात असणाऱ्या दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनातील विचार जाणून घेऊ शकतो।
• उत्कृष्ट योजन पृथक्त्व: आपल्या स्थानापासून दूरवर असलेल्या अनेक योजनांच्या परिघात (म्हणजेच कित्येक किलोमीटर दूर) असणाऱ्या कोणत्याही जीवाची मनःस्थिती, विचार किंवा भावना अगदी सहज आणि स्पष्टपणे जाणून घेऊ शकतो.
• उत्कृष्ट नरलोक: मनःपर्यय ज्ञान धारण करणारा मुनी कितीही शक्तिशाली (विपुलमती) असला, तरी तो केवळ 'नरलोकात' (मनुष्यलोक) असणाऱ्या जीवांचेच विचार जाणून घेऊ शकतो. तो स्वर्गातील (ऊर्ध्वलोकातील) देव किंवा नरकातील (अधोलोकातील) नारकी जीवांच्या मनातील विचार मनःपर्यय ज्ञानाने जाणू शकत नाही, कारण मनःपर्यय ज्ञानाची मर्यादा ही 'उत्कृष्ट नरलोक' एवढीच ठरवून दिलेली आहे.
• प्रतिपाती: प्राप्त करणारी व्यक्ती जर आपल्या संयमावरून किंवा प्रमत्त अवस्थेवरून खाली घसरली (पतन झाले), तर त्याचे ते मनःपर्यय ज्ञान नष्ट होऊ शकते (म्हणजेच त्या ज्ञानाचा प्रतिपात होऊ शकतो).

• अप्रतिपाती: प्रतिपात होत नाही (ते कधीही नष्ट होत नाही आणि प्राप्त करणारी व्यक्ती त्याच जन्मात मोक्षाला जाते)

अवधीशी तुलना: 

        विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः॥१.२५॥ तत्त्वार्थसूत्र

        तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य॥१.२८॥ तत्त्वार्थसूत्र

विशुद्धी, क्षेत्र, स्वामी आणि विषय यांनी अवधि आणि मनःपर्यय वेगळे आहेत; मनःपर्ययाचा विषय अवधीच्या विषयाचा अनंतावा भाग आहे.

गुणस्थान: मनःपर्यय सहाव्या गुणस्थानापासून क्षीणकषायापर्यंत असते.

ऋजुविपुलमती मनःपर्ययः॥१.२३॥ मनःपर्ययज्ञानाचे दोन भेद: ऋजुमती आणि विपुलमती.

विशुद्ध्यप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः॥१.२४॥ ऋजुमती व विपुलमती यांतील फरक विशुद्धी आणि अप्रतिपात (न पडणे) यांनी होतो.

विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः॥१.२५॥ अवधि आणि मनःपर्यय यांतील फरक विशुद्धी, क्षेत्र, स्वामी आणि विषय यांनी होतो.

तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य॥१.२८॥ मनःपर्ययाचा विषय अवधिज्ञानाच्या विषयाच्या अनंतव्या भागात आहे.

मिस्सुदये सम्मिस्सं, अण्णाणतियेण णाणतियमेव। संजमविसेससहिए, मणपज्जवणाणमुद्दिट्ठं॥३०२॥ विशेष संयमयुक्त जीवालाच मनःपर्ययज्ञान सांगितले आहे.

चिंतियमचिंतियं वा, अद्धं चिंतियमणेयभेयगयं। मणपज्जवं ति उच्चई, जं जाणई तं खु णरलोए॥४३८॥ दुसऱ्याने चिंतिलेले, न चिंतिलेले किंवा अर्धे चिंतिलेले अनेक प्रकारचे जे नरलोकात जाणले जाते, त्याला मनःपर्यय म्हणतात.

तियकालविसयरूविं, चिंतियं वट्टमाणजीवेण। उजुमदिणाणं जाणदि, भूदभविस्सं च विउलमदी॥४४१॥ ऋजुमती वर्तमान जीवाने चिंतिलेले रूपी विषय जाणतो; विपुलमती भूत आणि भविष्यातील चिंतिलेलेही जाणतो.

पडिवादी पुण पढमा, अप्पडिवादी हु होदि विदिया हु। सुद्धो पढमो बोहो सुद्धतरो विदियबोहो दु॥४४७॥ पहिली (ऋजुमती) प्रतिपाती असते, दुसरी (विपुलमती) अप्रतिपाती असते; पहिला बोध शुद्ध, तर दुसरा अधिक शुद्ध असतो.

दव्वं खेत्तं कालं, भावं पडि जीवलक्खियं रूविं। उजुविउलमदी जाणदि, अवरवरं मज्झिमं तहा॥४५०॥ ऋजुमती आणि विपुलमती द्रव्य, क्षेत्र, काल आणि भाव यांच्या अपेक्षेने जघन्य, उत्कृष्ट आणि मध्यम असे जीवाने चिंतिलेले रूपी विषय जाणतात.

गाउयपुधत्तमवरं, उक्कस्सं होदि जोयणपुधत्तं। विउलमदिस्स य अवरं, तस्स पुधत्तं वरं खु णरलोयं॥४५५॥ ऋजुमतीचे क्षेत्र जघन्य गव्यूति पृथक्त्व आणि उत्कृष्ट योजन पृथक्त्व; विपुलमतीचे जघन्य योजन पृथक्त्व आणि उत्कृष्ट नरलोक (मानुषोत्तर पर्वतापर्यंत).

दुग-तिगभवा हु अवरं, सत्तट्ठभवा हवंति उक्कस्सं। अड-णवभवा हु अवरमसंखेज्जं विउलउक्कस्सं॥४५७॥ ऋजुमतीला काळाने जघन्य दोन-तीन भव आणि उत्कृष्ट सात-आठ भव; विपुलमतीला जघन्य आठ-नऊ भव आणि उत्कृष्ट असंख्यात भव.

सण्णाणतिगं अविरदसम्मादी छट्ठगादि मणपज्जो। खीणकसायं जाव दु, केवलणाणं जिणे सिद्धे॥६८८॥ तीन सम्यग्ज्ञाने अविरत सम्यग्दृष्टीपासून; मनःपर्यय सहाव्या गुणस्थानापासून क्षीणकषायापर्यंत; केवलज्ञान जिन (सयोगी-अयोगी केवली) आणि सिद्ध यांना.