सकल प्रत्यक्ष्य
"सकल" म्हणजे संपूर्ण. जे ज्ञान सर्व द्रव्ये आणि सर्व पर्याय पूर्णपणे, आत्म्याद्वारे थेट जाणते, ते सकल प्रत्यक्ष. हे फक्त केवलज्ञान आहे .
स्वरूप: केवलज्ञान संपूर्ण, समग्र, असाधारण, प्रतिपक्षरहित, सर्व पदार्थगत आणि लोकालोकातील अंधकार नाहीसा करणारे आहे.
उत्पत्ती: मोहक्षयानंतर ज्ञानावरण, दर्शनावरण आणि अंतराय यांचा क्षय झाल्यावर केवलज्ञान उत्पन्न होते. ते जिन (केवली) आणि सिद्ध यांना असते.
आगम आधार (मूळ पाठ):
| ग्रंथ व क्रमांक | मूळ पाठ | भावार्थ |
|---|---|---|
| तत्त्वार्थसूत्र १.१२ | प्रत्यक्षमन्यत्॥१.१२॥ | उरलेली तीन ज्ञाने (अवधि, मनःपर्यय, केवल) प्रत्यक्ष प्रमाण आहेत. |
| तत्त्वार्थसूत्र १.२९ | सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य॥१.२९॥ | केवलज्ञानाचा विषय सर्व द्रव्ये आणि सर्व पर्याय आहेत. |
| तत्त्वार्थसूत्र १०.१ | मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम्॥१०.१॥ | मोहनीयाच्या क्षयाने, आणि नंतर ज्ञानावरण, दर्शनावरण व अंतराय यांच्या क्षयाने केवलज्ञान उत्पन्न होते. |
| गोम्मटसार जीवकांड, गाथा ४६० | संपुण्णं तु समग्गं, केवलमसवत्त सव्वभावगयं। लोयालोयवितिमिरं, केवलणाणं मुणेदव्वं॥४६०॥ | केवलज्ञान संपूर्ण, समग्र, असाधारण, प्रतिपक्षरहित, सर्व पदार्थगत आणि लोकालोकातील अंधकार नाहीसा करणारे आहे. |
| गोम्मटसार जीवकांड, गाथा ६८८ | सण्णाणतिगं अविरदसम्मादी छट्ठगादि मणपज्जो। खीणकसायं जाव दु, केवलणाणं जिणे सिद्धे॥६८८॥ | तीन सम्यग्ज्ञाने अविरत सम्यग्दृष्टीपासून; मनःपर्यय सहाव्या गुणस्थानापासून क्षीणकषायापर्यंत; केवलज्ञान जिन (सयोगी-अयोगी केवली) आणि सिद्ध यांना. |
टीप: मूळ पाठ या साइटवरील तत्त्वार्थसूत्र आणि गोम्मटसार PDF मधून घेतले आहेत. "पारंपरिक" असे लिहिलेले भाग सर्वार्थसिद्धी, धवला इत्यादी टीकांतील परंपरागत स्पष्टीकरणावर आधारित आहेत. प्रकाशनापूर्वी मूळ ग्रंथाशी पडताळून घ्यावेत.
आगम ग्रंथ संदर्भ
प्रत्यक्षमन्यत्॥१.१२॥ उरलेली तीन ज्ञाने (अवधि, मनःपर्यय, केवल) प्रत्यक्ष प्रमाण आहेत.
तत्त्वार्थसूत्रसर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य॥१.२९॥ केवलज्ञानाचा विषय सर्व द्रव्ये आणि सर्व पर्याय आहेत.
तत्त्वार्थसूत्रमोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम्॥१०.१॥ मोहनीयाच्या क्षयाने, आणि नंतर ज्ञानावरण, दर्शनावरण व अंतराय यांच्या क्षयाने केवलज्ञान उत्पन्न होते.
तत्त्वार्थसूत्रसंपुण्णं तु समग्गं, केवलमसवत्त सव्वभावगयं। लोयालोयवितिमिरं, केवलणाणं मुणेदव्वं॥४६०॥ केवलज्ञान संपूर्ण, समग्र, असाधारण, प्रतिपक्षरहित, सर्व पदार्थगत आणि लोकालोकातील अंधकार नाहीसा करणारे आहे.
गोम्मटसार जीवकांडसण्णाणतिगं अविरदसम्मादी छट्ठगादि मणपज्जो। खीणकसायं जाव दु, केवलणाणं जिणे सिद्धे॥६८८॥ तीन सम्यग्ज्ञाने अविरत सम्यग्दृष्टीपासून; मनःपर्यय सहाव्या गुणस्थानापासून क्षीणकषायापर्यंत; केवलज्ञान जिन (सयोगी-अयोगी केवली) आणि सिद्ध यांना.
गोम्मटसार जीवकांडसंबंधित विषय
केवलज्ञान
सर्व ज्ञेय पदार्थांना व त्यांच्या त्रिकालवर्ती सर्व गुणपर्यायांना युगपत प्रत्यक्ष एकाच वेळेस जाणते केवलज्ञानाची प्रवृत्ती संपूर्ण द्रव्यांच्या संपूर्ण पर्यायांमध्ये होते.