केवलज्ञान

सर्व ज्ञेय पदार्थांना व त्यांच्या त्रिकालवर्ती सर्व गुणपर्यायांना युगपत (एकाच वेळी) प्रत्यक्ष जाणणारे ज्ञान म्हणजे केवलज्ञान. केवलज्ञानाची प्रवृत्ती संपूर्ण द्रव्यांच्या संपूर्ण पर्यायांमध्ये होते.

'केवल' शब्दाचा अर्थ: 'केवल' म्हणजे एकटे, असहाय आणि शुद्ध. हे ज्ञान इंद्रिये, मन, प्रकाश किंवा इतर कोणत्याही बाह्य साधनाची अपेक्षा ठेवत नाही; ते आत्म्याचा स्वतःचा, आवरणरहित स्वभाव आहे. ते प्रकट झाल्यावर मति, श्रुत, अवधि व मनःपर्यय ही क्षायोपशमिक ज्ञाने वेगळी राहत नाहीत — केवलज्ञान एकटेच असते (तत्त्वार्थसूत्र १.३०).

स्वरूप: केवलज्ञान संपूर्ण, समग्र, असाधारण (केवल), प्रतिपक्षरहित, सर्व पदार्थगत आणि लोकालोकातील अंधकार नाहीसा करणारे आहे (गोम्मटसार जीवकांड ४६०). ते क्षायिक ज्ञान आहे — कर्माच्या पूर्ण क्षयाने उत्पन्न होते, म्हणून ते एकदा प्रकट झाल्यावर कधीही नष्ट होत नाही (सादि-अनंत).

पाच ज्ञानांतील स्थान: मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय आणि केवल ही पाच सम्यग्ज्ञाने आहेत (तत्त्वार्थसूत्र १.९). यांतील मति-श्रुत परोक्ष, तर अवधि, मनःपर्यय व केवल प्रत्यक्ष आहेत (१.१२). अवधि व मनःपर्यय हे विकल (आंशिक) प्रत्यक्ष, तर केवलज्ञान हे सकल प्रत्यक्ष आहे.

विषय: त्याचा विषय सर्व द्रव्ये आणि त्यांचे सर्व पर्याय आहेत (तत्त्वार्थसूत्र १.२९). आचार्य कुन्दकुन्द प्रवचनसारात सांगतात की हे ज्ञान वर्तमान, भूत व भविष्य काळातील सर्व विविध पदार्थांना सर्व बाजूंनी एकाच वेळी जाणते (गाथा ४७). जो सर्व पदार्थ एकाच वेळी जाणत नाही, तो अनंत पर्यायांसहित एक द्रव्यही पूर्ण जाणू शकत नाही (गाथा ४८) — कारण प्रत्येक द्रव्याचे अनंत पर्याय इतर सर्व द्रव्यांशी संबंधित आहेत.

क्रमरहित ज्ञान: सामान्य (छद्मस्थ) जीवांचे ज्ञान अवग्रह, ईहा, अवाय, धारणा या क्रमाने होते. केवलज्ञानीला सर्व द्रव्ये व पर्याय थेट प्रत्यक्ष असतात; तो त्यांना अशा क्रमिक क्रियांनी जाणत नाही (प्रवचनसार २१).

केवलदर्शनासोबत युगपत: छद्मस्थ जीवांना आधी दर्शन (सामान्य अवलोकन) आणि नंतर ज्ञान (विशेष जाणणे) होते. पण केवली भगवंतांना केवलदर्शन आणि केवलज्ञान दोन्ही एकाच वेळी असतात (द्रव्यसंग्रह ४४) — जसे सूर्याचा प्रकाश आणि ताप एकाच वेळी असतात (नियमसार १६०).

व्यवहार आणि निश्चय दृष्टी: व्यवहारनयाने केवली भगवान लोकालोकातील सर्व पदार्थ जाणतात व पाहतात; निश्चयनयाने ते आपल्या शुद्ध आत्म्यालाच जाणतात व पाहतात (नियमसार १५९). म्हणजे ज्ञेय पदार्थ ज्ञानात प्रतिबिंबित होतात, पण ज्ञान परपदार्थात जात नाही आणि पदार्थ ज्ञानात येत नाहीत — ज्ञान स्वतःमध्येच स्थिर राहते.

उत्पत्ती: मोहनीय कर्माच्या क्षयानंतर ज्ञानावरण, दर्शनावरण आणि अंतराय यांच्या क्षयाने केवलज्ञान उत्पन्न होते (तत्त्वार्थसूत्र १०.१). क्रमाने: क्षपक श्रेणीवर आरूढ मुनी दहाव्या गुणस्थानाच्या शेवटी मोहनीयाचा संपूर्ण क्षय करतात; बाराव्या (क्षीणकषाय) गुणस्थानात एकत्ववितर्क-अवीचार या दुसऱ्या शुक्लध्यानाच्या अंतिम समयी उरलेली तीन घाती कर्मे एकाच वेळी नष्ट होतात आणि तेराव्या (सयोगकेवली) गुणस्थानात केवलज्ञान प्रकट होते.

अनंत चतुष्टय: चारही घाती कर्मांच्या क्षयाने अरिहंतांमध्ये अनंत ज्ञान (केवलज्ञान), अनंत दर्शन (केवलदर्शन), अनंत सुख आणि अनंत वीर्य हे अनंत चतुष्टय प्रकट होतात. क्षायिक भावाच्या नऊ भेदांतही क्षायिक ज्ञान व क्षायिक दर्शन येतात (तत्त्वार्थसूत्र २.४).

कोणाला: जिन (सयोगी आणि अयोगी केवली) आणि सिद्ध यांना केवलज्ञान असते (गोम्मटसार जीवकांड ६८८). केवलज्ञान प्राप्त झालेल्या तीर्थंकरांचा 'केवलज्ञान कल्याणक' साजरा होतो; त्यानंतर समवसरणात त्यांची दिव्यध्वनी होते आणि गणधर त्यातून द्वादशांग श्रुताची रचना करतात — म्हणूनच सर्व जिनवाणीचा मूळ स्रोत केवलज्ञान आहे.

सर्वज्ञसिद्धी: आचार्य समंतभद्र आप्तमीमांसेत युक्तीने सर्वज्ञता सिद्ध करतात: सूक्ष्म (परमाणु), अंतरित (काळाने दूर) आणि दूर (क्षेत्राने दूर) पदार्थ अनुमानाने जाणता येतात, म्हणून अग्नीप्रमाणे ते कोणाला तरी प्रत्यक्षही असले पाहिजेत — असा प्रत्यक्ष जाणणारा तो सर्वज्ञ (कारिका ५).

साधकासाठी महत्त्व: केवलज्ञान बाहेरून मिळवायची वस्तू नाही; तो प्रत्येक आत्म्याचा मूळ स्वभाव आहे, जो कर्मांच्या आवरणाने झाकलेला आहे. सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान आणि सम्यक्चारित्र या रत्नत्रयाच्या मार्गाने ते आवरण दूर झाल्यावर हा स्वभाव पूर्णपणे प्रकट होतो.

ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च॥२.४॥ क्षायिक भावाच्या नऊ भेदांत क्षायिक ज्ञान (केवलज्ञान) आणि क्षायिक दर्शन येतात.

सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य॥१.२९॥ केवलज्ञानाचा विषय सर्व द्रव्ये आणि सर्व पर्याय आहेत.

एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्भ्यः॥१.३०॥ एका आत्म्यात एकाच वेळी एकापासून चारपर्यंत ज्ञाने असू शकतात; केवलज्ञान असल्यावर ते एकटेच असते.

मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम्॥१०.१॥ मोहनीयाच्या क्षयाने, आणि नंतर ज्ञानावरण, दर्शनावरण व अंतराय यांच्या क्षयाने केवलज्ञान उत्पन्न होते.

संपुण्णं तु समग्गं, केवलमसवत्त सव्वभावगयं। लोयालोयवितिमिरं, केवलणाणं मुणेदव्वं॥४६०॥ केवलज्ञान संपूर्ण, समग्र, असाधारण, प्रतिपक्षरहित, सर्व पदार्थगत आणि लोकालोकातील अंधकार नाहीसा करणारे आहे.

सण्णाणतिगं अविरदसम्मादी छट्ठगादि मणपज्जो। खीणकसायं जाव दु, केवलणाणं जिणे सिद्धे॥६८८॥ तीन सम्यग्ज्ञाने अविरत सम्यग्दृष्टीपासून; मनःपर्यय सहाव्या गुणस्थानापासून क्षीणकषायापर्यंत; केवलज्ञान जिन (सयोगी-अयोगी केवली) आणि सिद्ध यांना.

मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम्॥१.९॥ मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय आणि केवल ही पाच सम्यग्ज्ञाने आहेत; केवलज्ञान हे त्यांतील पाचवे आणि सर्वोच्च ज्ञान आहे.

प्रत्यक्षमन्यत्॥१.१२॥ मति-श्रुत सोडून इतर ज्ञाने (अवधि, मनःपर्यय, केवल) प्रत्यक्ष आहेत; त्यांतही केवलज्ञान हे सकल (पूर्ण) प्रत्यक्ष आहे.

परिणमदो खलु णाणं पच्चक्खा सव्वदव्वपज्जाया। सो णेव ते विजाणदि ओग्गहपुव्वाहिं किरियाहिं॥२१॥ केवलज्ञानरूपाने परिणमलेल्या आत्म्याला सर्व द्रव्ये व पर्याय प्रत्यक्ष असतात; तो त्यांना अवग्रह-ईहा-अवाय-धारणा अशा क्रमिक क्रियांनी जाणत नाही.

जं तक्कालियमिदरं जाणदि जुगवं समंतदो सव्वं। अत्थं विचित्तविसमं तं णाणं खाइयं भणियं॥४७॥ जे ज्ञान वर्तमान व इतर (भूत-भविष्य) काळातील, विविध व विषम अशा सर्व पदार्थांना सर्व बाजूंनी एकाच वेळी जाणते, त्याला क्षायिक ज्ञान (केवलज्ञान) म्हटले आहे.

जो ण विजाणदि जुगवं अत्थे तिक्कालिगे तिहुवणत्थे। णादुं तस्स ण सक्कं सपज्जयं दव्वमेगं वा॥४८॥ जो तिन्ही लोकांतील त्रिकालवर्ती सर्व पदार्थ एकाच वेळी जाणत नाही, तो अनंत पर्यायांसहित एक द्रव्यही पूर्णपणे जाणू शकत नाही — म्हणून एकाचे पूर्ण ज्ञान आणि सर्वांचे ज्ञान एकत्रच असते.

जाणदि पस्सदि सव्वं ववहारणएण केवली भगवं। केवलणाणी जाणदि पस्सदि णियमेण अप्पाणं॥१५९॥ व्यवहारनयाने केवली भगवान सर्व जाणतात व पाहतात; निश्चयनयाने केवलज्ञानी आपल्या आत्म्यालाच जाणतात व पाहतात.

जुगवं वट्टइ णाणं केवलणाणिस्स दंसणं च तहा। दिणयरपयासतापं जह वट्टइ तह मुणेयव्वं॥१६०॥ जसे सूर्याचा प्रकाश आणि ताप एकाच वेळी असतात, तसेच केवलज्ञानीचे ज्ञान आणि दर्शन एकाच वेळी (युगपत) प्रवर्तते.

णाणं अट्ठवियप्पं मदिसुदओही अणाणणाणाणि। मणपज्जय केवलमवि पच्चक्खपरोक्खभेयं च॥५॥ ज्ञानाचे आठ भेद — मति, श्रुत, अवधि (ज्ञान व अज्ञान रूपाने), मनःपर्यय आणि केवल; तसेच प्रत्यक्ष व परोक्ष असे दोन भेद.

दंसणपुव्वं णाणं छदमत्थाणं ण दोण्णि उवउग्गा। जुगवं जम्हा केवलिणाहे जुगवं तु ते दो वि॥४४॥ छद्मस्थ (अल्पज्ञ) जीवांना आधी दर्शन व नंतर ज्ञान होते, दोन्ही उपयोग एकाच वेळी नसतात; पण केवली भगवंतांना हे दोन्ही उपयोग एकाच वेळी असतात.

सूक्ष्मान्तरितदूरार्थाः प्रत्यक्षाः कस्यचिद्यथा। अनुमेयत्वतोऽग्न्यादिरिति सर्वज्ञसंस्थितिः॥५॥ सूक्ष्म (परमाणु इ.), अंतरित (काळाने दूर — राम इ.) आणि दूर (क्षेत्राने दूर — मेरु इ.) पदार्थ अनुमानाचा विषय असल्याने, अग्नीप्रमाणे, ते कोणाला तरी प्रत्यक्ष असले पाहिजेत — यावरून सर्वज्ञाची सिद्धी होते.