अवधी ज्ञान

जे ज्ञान द्रव्य (पदार्थ), क्षेत्र (स्थान), काळ (वेळ) आणि भाव (अवस्था) यांच्या निश्चित मर्यादेत राहून रूपी (भौतिक/मटेरियल) पदार्थांना स्पष्टपणे पाहू किंवा जाणून शकते, त्याला 'अवधी ज्ञान' म्हणतात. हे ज्ञान डोळे, कान किंवा इतर कोणत्याही इंद्रियांच्या किंवा मनाच्या साहाय्याशिवाय थेट आत्म्याच्या प्रभावाने होते. म्हणूनच हे एकप्रकारचे अतीन्द्रिय ज्ञान आहे.

अवधी' या शब्दाचा अर्थ 'मर्यादित क्षेत्र' किंवा 'सीमा' असा होतो.

अवधी ज्ञानाची मुख्य वैशिष्ट्ये

• अवधि ज्ञान पुद्गल आणि संसारी जीवाला जाणते.
• द्रव्य, क्षेत्र, काल, भाव यांच्या मर्यादेत जे रुपी पदार्थांना स्पष्ट रूपाने जाणते (रूपिष्ववधेः॥१.२७॥ तत्त्वार्थसूत्र)
• नारकी, देव आणि तीर्थंकर यांचे अवधिज्ञान सर्वांगाने जाणते आणि शेष जीवांचे अवधिज्ञान शरीराच्या एकदेशाने जाणते.

कोणाला होते: 

        भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम्॥१.२१॥ तत्त्वार्थसूत्र

देव आणि नारकी यांना ते भवप्रत्यय (जन्मसिद्ध) असते. 

        क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणाम्॥१.२२॥ तत्त्वार्थसूत्र

मनुष्य आणि तिर्यंचांना ते क्षयोपशमनिमित्त असते, त्याचे सहा विकल्प आहेत 

अकरा प्रकार: भवप्रत्यय, गुणप्रत्यय, देशावधि, परमावधि, सर्वावधि, अनुगामी, अननुगामी, अवस्थित, अनवस्थित, वर्धमान आणि हीयमान.

स्वामी: जघन्य देशावधी मनुष्य आणि तिर्यंचात असतो, उत्कृष्ट संयतात; परमावधी आणि सर्वावधी चरमशरीरी मुनींनाच असतात.

जघन्य आणि उत्कृष्ट: जघन्य क्षेत्र सूक्ष्म निगोद अपर्याप्त जीवाच्या तिसऱ्या समयाच्या जघन्य अवगाहनेएवढे; जघन्य काळ आवलीचा असंख्यातवा भाग; सर्वावधीचा विषय एक परमाणू (.

भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम्॥१.२१॥

क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणाम्॥१.२२॥

विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः॥१.२५॥

रूपिष्ववधेः॥१.२७॥

अवहीयदि त्ति ओही, सीमाणाणे त्ति वण्णियं समये। भवगुणपच्चयविहियं, जमोहिणाणे त्ति णं बेंति॥३७०॥

गुणपच्चइगो छद्धा, अणुगावट्ठिदपवड्ढमाणिदरा। देसोही परमोही, सव्वोही त्ति य तिधा ओही॥३७२॥

भवपच्चइगो ओही, देसोही होदि परमसव्वोही। गुणपच्चइगो णियमा, देसोही वि य गुणे होदि॥३७३॥

देसोहिस्स य अवरं, णरतिरिये होदि संजदम्हि वरं। परमोही सव्वोही, चरमसरीस्स विरदस्स॥३७४॥

पडिवादी देसोही, अप्पडिवादी हवंति सेसा ओ। मिच्छत्तं अविरमणं, ण य पडिवज्जंति चरमदुगे॥३७५॥

दव्वं खेत्तं कालं, भावं पडि रूवि जाणदे ओही। अवरादुक्कस्सो त्ति य, वियप्परहिदो दु सव्वोही॥३७६॥

सुहमणिगोदअपज्जत्तयस्स जादस्स तदियसमयम्हि। अवरोगाहणमाणं, जहण्णयं ओहिखेत्तं तु॥३७८॥

आवलिअसंखभागं, तीदभविस्सं च कालदो अवरं। ओही जाणदि भावे, कालअसंखेज्जभागं तु॥३८३॥

सव्वावहिस्स एक्को, परमाणू होदि णिव्वियप्पो सो। गंगामहाणईस्स, पवाहोव्व धुवो हवे हारो॥४१५॥