मतिज्ञानावरण

जे कर्म मतिज्ञानाला झाकते, त्याला मतिज्ञानावरण कर्म म्हणतात. ज्ञानावरणाच्या पाच प्रकृतींपैकी ही पहिली प्रकृती आहे.

        मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम्॥१.९॥ तत्त्वार्थसूत्र

ज्ञानाचे पाच भेद: मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय आणि केवल.

        मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम्॥८.६॥ तत्त्वार्थसूत्र

मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय आणि केवल यांना आवरण करणारी पाच ज्ञानावरण प्रकृती.

मतिज्ञान म्हणजे काय:

        मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम्॥१.१३॥ तत्त्वार्थसूत्र

मति, स्मृति, संज्ञा, चिंता आणि अभिनिबोध हे मतिज्ञानाचे समानार्थी शब्द आहेत.

        अहिमुहणियमियबोहणमाभिणिबोहियमणिंदिइंदियजं।
        अवगहईहावायाधारणगा होंति पत्तेयं॥३०६॥ गोम्मटसार जीवकांड, गाथा ३०६

इंद्रिय आणि मनाच्या साहाय्याने, समोरच्या नियमित विषयाचे जे बोधन होते त्याला आभिनिबोधिक (मतिज्ञान) म्हणतात; त्याचे अवग्रह, ईहा, अवाय आणि धारणा असे प्रकार आहेत.

मतिज्ञानाचे टप्पे आणि भेद: 

        अवग्रहेहावायधारणाः॥१.१५॥ तत्त्वार्थसूत्र

मतिज्ञानाचे चार टप्पे: अवग्रह, ईहा, अवाय आणि धारणा.

        बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणां सेतराणाम्॥१.१६॥

बहु, बहुविध, क्षिप्र, अनिःसृत, अनुक्त, ध्रुव आणि त्यांचे प्रतिपक्ष, अशा बारा प्रकारच्या वस्तूंचे अवग्रहादी ज्ञान होते.. या भेदांप्रमाणे मतिज्ञानावरणाचेही तितकेच भेद मानले जातात.

घाती प्रकार: मतिज्ञानावरण ही देशघाती प्रकृती आहे; ती अप्रशस्त आणि जीवविपाकी आहे.

उदयाचे फळ: या कर्माच्या उदयाने मतिज्ञान कमी किंवा बाधित होते; ज्ञानावरणाच्या उदयात प्रज्ञा आणि अज्ञान हे दोन परीषह संभवतात. उपदेशाशिवाय विष, यंत्र, पिंजरा इत्यादींबद्दल प्रवृत्त होणारी बुद्धी मिथ्यादृष्टीची कुमति (मतिअज्ञान) म्हटली आहे .

आस्रवाचे कारण: ज्ञान आणि ज्ञानी यांच्याबद्दल प्रदोष (द्वेष), निह्नव (ज्ञान लपवणे), मात्सर्य, अंतराय (ज्ञानप्राप्तीत अडथळा), आसादन (ज्ञानाची अवहेलना) आणि उपघात यामुळे ज्ञानावरण कर्माचा आस्रव होतो 

मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम्॥१.९॥

मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम्॥८.६॥

मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम्॥१.१३॥

अवग्रहेहावायधारणाः॥१.१५॥

बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणां सेतराणाम्॥१.१६॥

अहिमुहणियमियबोहणमाभिणिबोहियमणिंदिइंदियजं। अवगहईहावायाधारणगा होंति पत्तेयं॥३०६॥

बहु बहुविहं च खिप्पाणिस्सिदणुत्तं धुवं च इदरं च। तत्थेक्केक्के जादे, छत्तीसं तिसयभेदं तु॥३१०॥

विसजंतकूडपंजरबंधादिसु विणुवएसकरणेण। जा खलु पवट्टई मई, मईअण्णाणं ति णं बेंति॥३०३॥

णाणावरणचउक्कं, तिदंसणं सम्मगं च संजलणं। णव णोकसाय विग्घं, छव्वीसा देसघादीओ॥४०॥

पंच णव दोण्णि अट्ठावीसं चउरो कमेण तेणउदी। तेउत्तरं सयं वा, दुगपणगं उत्तरा होंति॥२२॥

तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः॥६.१०॥

ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने॥९.१३॥